Azja -największy kontynent na świecie o olbrzymim zróżnicowaniu geograficznym zarówno fizycznym jak i społeczno-gospodarczym. Jest zarazem kontynentem o największej na świecie liczbie ludności.

Spis tematów (kliknij, aby przejść do tematu)

I Położenie i warunki naturalne Azji

II Zróżnicowanie geograficzne Azji

III Strefy klimatyczno-roślinno-glebowe Azji

IV Skutki budowy geologicznej Azji

V Klimat monsunowy i kultura ryżu w Azji

VI Japonia – Rozwój mimo przeciwności natury

VII Chiny – Światowy producent

VIII Indie – kraj kontrastów społeczno-gospodarczych

IX Bliski Wschód – region konfliktów


Azja

I Położenie i warunki naturalne Azji

Azja położona jest w przeważającej większości na północnej i wschodniej półkuli, ale ze względu na swoje olbrzymie rozmiary, jako największego kontynentu na Ziemi, skrajnymi wyspami sięga wszystkich półkul. Azje oblewają wody 4 oceanów. Granica Azji od zachodu przebiega od ujścia Rzeki Bajdarata w Zatoce Bajdarackiej, dalej wodami Morza Karskiego, później wodami Oceanu Arktycznego na północ od Ziemi Północnej (Wyspa Szmidta), wodami Morza Łaptiewów, na Północ od Wysp Nowosyberyjskich, wodami Morza Wschodniosyberyjskiego, na północ od Wyspy Wrangla, wodami Morza Czukockiego do Cieśniny Beringa, wodami Morza Beringa na wschód od Wyspy Ratmanowa, wodami Oceanu Spokojnego na wschód od półwyspu Kamczatka, Wysp Kurylskich, Wysp Japońskich, wodami Morza Filipińskiego na wschód od archipelagu Filip. Granica w części południowo-wschodniej jest niejednoznaczna. Według części badaczy przebiega ona na zachód od wyspy Nowa Gwinea wodami mórz Halmahera i Seram (graniczne są wyspy archipelagu Maluku). Według innych autorów, granica przebiega wraz na lądzie, tak jak polityczna granica między Indonezją i Papuą-Nową Gwineą. W takim wariancie zachodnia część Wyspy Nowa Gwinea i wszystkie przybrzeżne wyspy należą do Azji, ale podział taki będący efektem granic kolonii państw Europejskich jest wątpliwy. Dalsza część granicy przebiega wodami Morza Arafura i Morza Timor (na południe od Wyspy Timor). Dalej granica biegnie wodami Oceanu Indyjskiego aż do archipelagu Maskarenów i dalej na północ wodami Morza Arabskiego na wschód od wyspy Sokotra, wodami Zatoki Adeńskiej, Cieśniną Bab al-Mandab, wodami Morza Czerwonego, Kanałem Suseskim, wodami Morza Śródziemnego na zachód od wyspy Cypr i wzdłuż wysp u wybrzeża półwyspu Azja Mniejsza z najdalej wysuniętą na zachód Wyspą Lesbos, Cieśniną Dardanele, Morzem Marmara, Cieśniną Bosfor, wodami Morza Czarnego. Granica lądowa na Kaukazie również bywa przedmiotem dyskusji, lecz Polska uznaje Gruzję i inne kraje Kaukasie za część Azji. W tym wariancie granica przebiega dalej do Cieśniny Kerczeńskiej, wodami Morza Azowskiego do ujścia rzeki Don, obniżeniem Kumsko-Manyckim aż do wybrzeża Morza Kaspijskiego i dalej wzdłuż jego północnego brzegu do ujścia rzeki Emby. Dalej granica biegnie na północ do Uralu i po wschodniej jego stronie ku północy do rzeki Bajdaray i jej ujścia w Zatoce Bajdarackiej.

Warto odnotować, że wariantów przebiegu granic Europa-Azja jest co najmniej kilkanaście (np. niektóre kraje świata oficjalnie uznają Gruzję czy Armenię i Azerbejdżan za państwa Europejskie), a część autorów uważa nawet te dwa kontynenty za jeden – Eurazja, ze względu na położenie na Euroazjatyckiej płycie tektonicznej.

1. Obiekty na mapie Azji

Źródło: http://www.swiatpodrozy.pl/k.php?kid=2&mapID=20#.W2tj9r8a-70

2. Podział polityczny Azji

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Asia-administrative_map.png/1024px-Asia-administrative_map.png

Przynależność części państw do Azji (Gruzja, Armenia, Azerbejdżan) budzi wątpliwości niektórych krajów (według Polski są to państwa azjatyckie).

Na terenie Azji znajduje się 48 państw uznawanych na świecie oraz co najmniej 6 państw  (Tajwan, Cypr Północny, Górski Karabach, Osetia Południowa, Palestyna, Abchazja) nieuznawanych, będących de facto niezależnymi państwami i kilka terytoriów o spornym statusie (np. syryjska część Kurdystanu, terytorium kontrolowane przez ISIS), posiadających znamiona osobnego państwa. Ponadto na terenie Azji znajduje się część terytorium należąca do położonego w Afryce Egiptu oraz kilka małych wyspiarskich posiadłości państw europejskich i Australii (Akrotiri, Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego, Dhekelia, Wyspa Bożego Narodzenia, Wyspy Kokosowe).

Największym krajem Azji jest Rosja (17 mln km²) [bez Krymu i Donbasu], a najmniejszym Malediwy (300 km²). Najbardziej zaludnionym państwem są Chiny (1,33 mld obywateli), a najmniejszym pod tym względem Brunei (ponad 380 tys.). Największą gęstość zaludnienia ma Singapur (ponad 6600 os/km²), najmniejszą gęstość zaludnienia ma Mongolia (1,9 os/km²).

3. Podstawowe informacje

Powierzchnia Azji: 44,6 mln km2  (największa)

Liczba ludności kontynentu: 4,44 mld (2018 – największa)

Średnia wysokość: 987 m.n.p.m.

Najwyższy szczyt: Mount Everest (Czomolungma):8848 m.n.p.m.

Najniższy punkt: Morze Martwe (~-430 m.n.p.m.)

4. Skrajne punkty, rozciągłość i deniwelacja kontynentu

Skrajnymi punktami Azji są (na lądzie):

  • Na północ – przylądek Czeluskin (77°43’N)
  • Na południe – przylądek Piai (1°16’N)
  • Na zachód – przylądek Baba (26°03’E)
  • Na wschód – przylądek Dieżniewa (169°40’W)

Skrajnymi punktami Azji są (z uwzględnieniem otaczających wysp):

  • Na północ – Wyspa Szmidta (81°20’N)
  • Na południe – Wyspa Roti (11°00’S)
  • Na zachód – Wyspa Lesbos (25°50’E)
  • Na wschód – Wyspa Ratmanowa (169°01’W)

Obliczanie rozciągłości południkowej kontynentu według obu skrajnych współrzędnych:

W przypadku rozciągłości południkowej opartej na punktach położonych na lądzie, należy odjąć od współrzędnej północnej – współrzędną południową, ponieważ punkty leżą na tej samej półkuli. Następnie wynik (76°27′) należy pomnożyć przez 111,2. W tym wariancie rozciągłość południkowa Azji wynosi 8501 km.

W przypadku rozciągłości południkowej opartej na punktach położonych na otaczających wyspach, należy dodać współrzędne północną i południową, ponieważ punkty leżą na innych półkulach. Wynik (92°28′) należy pomnożyć przez 111,2 km. W tym wariancie rozciągłość południkowa Azji wynosi 10 283 km.

Obliczanie rozciągłości równoleżnikowej kontynentu według obu skrajnych współrzędnych:

W przypadku obu typów skrajnych punktów, ponieważ punkty najdalej na zachód leżą na półkuli wschodniej, a najdalej na wschód leżą na półkuli zachodniej, trzeba obliczyć fragmenty odległości współrzędnych od południka 180 stopni, po którego dwóch stronach leżą skrajne punkty. Odległość ta w przypadku punktów lądowych wynosi odpowiednio: 153°57′ dla przylądku Baba i 10°20′ dla przylądka Dieżniowa oraz 154°10′ dla Wyspy Lesbos i 10°59′ dla Wyspy Ratmanowa. Wyliczone odległości należy do siebie dodać, ponieważ punkty leżą na innych półkulach. I tak rozciągłość oparta na punktach lądowych będzie wynosić 164°17′, a rozciągłość oparta na punktach leżących na wyspach 165°09′.

Deniwelację kontynentu możemy obliczyć poprzez odjęcie od punktu położonego najwyżej, punkt położony najniżej. Ponieważ brzeg Morza Martwego leży na ujemnej wysokości nad poziomem morza (pod poziomem morza), należy odjąć ze znakiem przeciwnym. Deniwelacja Azji wynosi ~9278 m.

 5. Cechy fizycznogeograficzne

Wskaźnik rozwinięcia linii brzegowej wynosi 3,2 i jest trzecim największym po Ameryce Północnej i Europie. Długość linii brzegowej różni się w zależności od przyjętego przebiegu granicy Azji. Szacuje się ją na 70 tys. km długości, co czyni ją drugą najdłuższą po linii brzegowej Ameryki Północnej. Półwyspy stanowią 20%, a wyspy 7% powierzchni kontynentu (są to dość duże wartości. Mimo bardzo dobrego rozwinięcia linii brzegowej, ze względu na olbrzymią powierzchnię kontynentu, średnia odległość od morza wynosi 750 km, a 1/3 Azji jest ponad 1000 km od morza, co ma istotny wpływ na klimat.

Olbrzymia powierzchnia kontynentu i położenie we wszystkich strefach klimatycznych przyczyniają się do dużego zróżnicowania typów wybrzeży. Na północy kontynentu występuje słabo zarysowane wybrzeże fiordowe (Półwysep Tajmyr, Archipelag Ziemia Północna, Półwysep Czukocki). W innej części wybrzeża północnego i północo-wschodniego dominują klify (Morze Łaptiewów, Morze Wschodnisyberyjskie, Morze Czukockie). W Azji wschodniej i wschodniej dominuje wybrzeże riasowe (Zatoka Anadyrska, Półwysep Kamczatka, Morze Ochockie, Morze Japońskie, Półwysep Koreański). W południowej i południowo-wschodniej Azji występuje wyspy – atole koralowe, które tworzą charakterystyczne wybrzeże koralowe (Indonezja, wyspy na Oceanie Indyjskim, Morze Południowochińskie, Morze Filipińskie). Również w tej części Azji (Półwysep Indyjski, Półwysep Indochiński, Filipiny, Indonezja) występują wybrzeża namorzynowe (mangrowe). Powszechne w części Azji wschodniej (Kamczatka, Japonia) i południowo-wschodniej (Filipiny, Tajlandia, Indonezja) jest także wybrzeże wulkaniczne budowane przez wyspy wulkaniczne. W południowo-wschodniej i południowej występują ponadto wybrzeża związane z rzeźbotwórczą działalnością rzek – wybrzeża deltowe (np. ujście rzeki Ganges czy Jangcy i większości pozostałych rzek), a na północy występują wybrzeża estuariowe (Ob, Jenisej).

Źródło: http://www.geografia24.eu/geo100_mapa_swiata/hydrografia/2017_max/hydrografia_02_rzeki_i_jeziora/azja.jpg

W ukształtowaniu powierzchni dominują wyżyny i góry, które stanowią 2/3 powierzchni Azji. Średnia wysokość Azji na poziomie 987 m.n.p.m. plasuje kontynent jako drugi najwyższy po Antarktydzie. Występuje aż 14 szczytów powyżej 8000 m.n.p.m. (ośmiotysięczniki) z najwyższym Mount Everestem o wysokości 8848 m.n.p.m. (według źródeł amerykańskich nawet 8850). Występują góry pochodzące ze wszystkich orogenez. Najważniejszym pasmem są pochodzące z orogenezy alpejskiej Himalaje. Nizin jest niewiele, nie licząc rozległej Niziny Zachodniosyberyjskiej na północnym-zachodzie kontynentu, występują głównie w dolinach potężnych rzek w południowej i południowo-wschodniej Azji. Najniższym punktem jest depresja brzegu Morza Martwego (-430 m.n.p.m.).

6. Budowa geologiczna

Większość Azji jest położona na Euroazjatyckiej Płycie tektonicznej, niewielkie części kontynentu znajdują się na innych płytach. Północny-wschód leży częściowo na Płycie Północnoamerykańskiej. Na wschodzie Azja graniczy z Płytami Pacyficzną i Filipińską, a na południu z Płytą Australijską. Półwysep Indyjski znajduje się na Płycie Indyjskiej, a Półwysep Arabski na Płycie Arabskiej. Obecność dużej liczby płyt wiąże się z ich kolizjami i powstawaniem licznych obszarów górzystych w Azji. Budowa geologiczna Azji jest bardzo skomplikowana. Przeważają obszary prekambryjskie, a miejsca kolizji płyt tektonicznych  oraz część wysp otaczających kontynent, mają pochodzenie z orogenezy alpejskiej.

7. Klimat 

Głównymi czynnikami klimatotwórczymi w Azji są:

  • Szerokość geograficzna – duża rozciągłość kontynentu od równika aż po koło podbiegunowe.
  • Cyrkulacja monsunowa – wpływająca na rozkład opadów lato-zima w południowo-wschodniej i wschodniej Azji.

Pozostałymi czynnikami klimatotwórczymi są:

  • Prądy morskie – do najważniejszych należą prąd Kuro Siwo (ciepły) i Oja Siwo (zimny) wpływające na klimat Japonii oraz zwiększające opady w strefie wysp południowo-wschodniej Azji różne ciepłe odnogi prądu równikowego.

  • Wysokość nad poziomem morza – Azja jest drugim najwyżej położonym kontynentem oraz ma liczne obszary górskie co prowadzi do obniżenia temperatur i występowania opadów górskich.
  • Układ rzeźby terenu – obecność gór na południu i wschodzie Azji hamuje napływ morskiego powietrza w głąb lądu
  • Układ linii brzegowej – mimo, iż jest ona silnie rozczłonkowana, Azja pozostaje zbitym kontynentem, bez dużego akwenu wodnego w centrum, co ma istotny wpływ na wzrost kontynentalizmu w głębi Azji.

W Azji zasadniczo występują wszystkie strefy klimatyczne notowane na świecie.

Źródło: https://content.epodreczniki.pl/content/womi/169809/classic-1920.png

1. Klimat równikowy – obejmuje obszar wysp Indonezji, Singapur i część Filip. Charakteryzuje się bardzo dużymi całorocznymi opadami nawet w granicach 2000-3000 mm oraz stabilną temperaturą około 25 stopni Celsjusza.

Singapur, Singapur

Źródło: https://en.climate-data.org

2. Klimat monsunowy (zwrotnikowy wilgotny) – obejmuje wschodni Półwysep Indyjski, Półwysep Indochiński i południowe Chiny, a w wersji mniej gorącej (podrównikowy, umiarkowany) także wschodnie Chiny, Półwysep Koreański i Wyspy Japońskie. Cechą charakterystyczną jest występowanie opadów prawie wyłącznie latem, których ilości są ogromne, przy jednoczesnej silnej suszy zimą. Temperatury są z reguły wysokie (klimat zwrotnikowy) o zauważalnej amplitudzie. Odmiana monsunowa klimatu jest uwarunkowana cyrkulacją monsunową.

Kalkuta, Indie

Źródło: https://en.climate-data.org

3. Klimat zwrotnikowy (suchy) – obejmuje część południowo-zachodniej Azji i Półwysep Arabaski. Cechuje się prawie zerowymi opadami (maksymalnie kilkadziesiąt/kilkaset milimetrów) oraz najwyższą na świecie temperaturą powietrza przy znacznej amplitudzie lato-zima (10-35 stopni) oraz dobowej.

Rijad, Arabia Saudyjska

Źródło: https://en.climate-data.org

4. Klimat podzwrotnikowy (wilgotny i suchy) – obejmuje rozległy pas terenu od wybrzeży Morza Śródziemnego przez środkowo-południową Azję, aż do wschodnich Chin. Na tym obszarze funkcjonuje kilka odmian tego klimatu

  • Odmiana wilgotna (śródziemnomorska) – charakteryzuje się ciepłym i słonecznym latem oraz łagodną i deszczową zimą. Amplituda jest duża, ale mniejsza niż w klimacie zwrotnikowym suchym, a temperatury nieco niższe. Opady zimą są dosyć wysokie.

Izmir, Turcja

Źródło: https://en.climate-data.org
  • Odmiana sucha – w porównaniu z odmianą wilgotną opady są znacznie niższe, ale nadal występują prawie wyłącznie zimą. Maksymalna temperatura jest wyższa, a amplituda większa.

Bagdad, Irak

Źródło: https://en.climate-data.org
  • Odmiana monsunowa – cechuje się najwyższymi opadami, których cykl jest inny niż w pozostałych odmianach. Opady występują przez cały rok, z przewagą latem w czasie obecności monsunu letniego.

Szanghaj, Chiny

5. Klimaty umiarkowane – obejmują niemal całą środkową i środkowo-wschodnią oraz częściowo północną Azję. Występują w kilku odmianach, generalnie klimat umiarkowany charakteryzuje się obecnością zimą temperatur poniżej zera i dość zauważalnym podziałem na 4 pory roku, z najwyższymi opadami latem i dość duża amplitudą temperatury. Odmiany cieplejsze i położone nad morzem cechują się wyższymi opadami i niższą amplitudą od chłodniejszych położonych w głębi lądu.

Baranuł, Rosja

Źródło: https://en.climate-data.org

6. Klimaty polarne obejmują skrajną północ Azji, wzdłuż wybrzeży mórz Oceanu Arktycznego. Występują w dwóch odmianach – łagodniejszej (klimat subpolarny) z występowaniem przez około 3 miesiące temperaturami powyżej 0 stopni i zauważalnymi opadami w tych miesiącach oraz bardziej surową odmianą polarną, w której temperatury pozostają przez cały rok ujemne, amplitudy temperatur są wysokie, a opady prawie nie występują.

Wierchorjańsk, Rosja

Źródło: https://en.climate-data.org

8. Wody

Znaczny odsetek, bo aż ponad 28% Azji stanowią obszary bezodpływowe. Ponadto Azja leży w zlewisku 4 oceanów: Atlantyckiego, Arktycznego, Spokojnego i Indyjskiego. 80 rzek w Azji ma długość ponad 1000 km. Najdłuższą z nich jest Jangcy o długości 6300 km. Największe rzeki Azji mają swoje źródła w górach Azji środkowej. Do innych istotnych rzek należą: Huang He, Mekong, Lena, Ob z Irtyszem, Jenisej. Charakterystyczny dla Azji jest promienisty układ sieci rzecznej, co doskonale widać na mapach. Większość z nich bierze swój początek w Azji środkowej, spływając w kierunku różnych oceanów.

W Azji znajduje się największe na świecie jezioro – Morze Kaspijskie (zbiornik reliktowy) o powierzchni 370 000 km2. Większość jezior grupuje się w północnej i zachodniej Azji (Syberia) oraz na Wyżynie Tybetańskiej, Wyżynie Mongolskiej i w Nizinie Jangcy. W Azji znajduje się też najgłębsze jezioro świata – Bajkał (1620 m głębokości, według innych źródeł 1642) pochodzenia tektonicznego. Wartym wspomnienia są jeszcze inne jezioro tektoniczne Bałchasz oraz reliktowe, wysychające Jezioro Aralskie. Ponadto w Azji licznie występują jeziora polodowcowe, a na wyspach otaczających – wulkaniczne. W Azji znajduje się też jedno z najbardziej słonych jezior świata – Morze Martwe o zasoleniu 260‰ (dla porównania Bałtyk – 7‰).

Sól na brzegu Morza Martwego

Źródło: https://www.deadsea.com/wp-content/uploads/2016/07/general-info_2.jpg

Dużą powierzchnię (2,2 mln km2) zajmują bagna (około 5% kontynentu), zdecydowana większość z nich znajduje się na Syberii.

W Azji występują lodowce. Zajmują one obszary najwyższych pasm górskich, zlokalizowane są zwłaszcza w Himalajach, gdzie wytworzył się specyficzny typ lodowca górskiego, zwany dendrytycznym (lub himalajskim). Cechuje go fakt, że mniejsza ramiona zasilają główny jęzor lodowca.

Lodowiec dendrytyczny (himalajski)

Na terenie Azji występują ponadto liczne obszary wiecznej zmarzliny, czyli stale przemarzniętego gruntu, który może rozmarzać latem w wierzchniej części, pozostając zamarzniętym na głębszym poziomie. Grubość wiecznej zmarzliny w Azji waha się od 2 m na obszarach granicznych występowania do nawet 1500 m na Syberii. Generalnie obejmuje ona północną część Azji oraz obszary górskie w Azji środkowej.

Wieczna zmarzlina

Zasięg występowania wiecznej zmarzliny na świecie

Źródło: https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcTlc29ZVGl0ptuLECCw8ZYJg8Wt7BYnmcZTOjL1-V7uYguXaO0LvA

W Azji występują też liczne sztuczne zbiorniki wodne. Wartym wspomnienia jest przede wszystkim Zapora Trzech Przełomów na rzece Jangcy w Chinach i utworzony w konsekwencji jej budowy olbrzymi sztuczny zbiornik wodny, w którym nagromadzono tak duże ilości wody, że doprowadziło to do przesunięcia osi ziemi. Występują też liczne inne zbiorniki wybudowane na potrzeby hydroelektrowni min. na Jangcy, Jenisej, Obie czy Angarze.

Zapora Trzech Przełomów i sztuczny zbiornik na zdjęciu satelitarnym

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/Three_Gorges_Dam%2C_China_-_natural_colours.jpg/1280px-Three_Gorges_Dam%2C_China_-_natural_colours.jpg

Zapora Trzech Przełomów

Źródło: https://www.budowle.pl/files/photos/building/three-gorges-dam-3.jpg

9. Gleby

W Azji występują praktycznie wszystkie typy gleb świata. Na dalekiej północy oraz częściowo na Syberii przeważają gleby inicjalne. Ponadto na Syberii występują liczne gleby bagienne. Nieco dalej na południe pojawiają się gleby bielicowe i brunatne, typowe dla strefy umiarkowanej. Znaczną część środkowej Azji, na obszarach stepowych zajmują czarnoziemy. Suche obszary strefy zwrotnikowej i podzwrotnikowej suchej stanowią gleby pustynne, a na terenach pokrytych przez wilgotny las równikowy, żółtoziemy. Ponadto na dużym obszarze występują gleby górskie, a w dolinach i deltach rzek – mady. Na wyspach Azji południowo-wschodniej licznie występują gleby wulkaniczne.

II Zróżnicowanie geograficzne Azji

Powszechnie twierdzi się, że Azja jest kontynentem wielkich kontrastów geograficznych. Istnieje cały szereg dowodów na olbrzymie zróżnicowanie tego kontynentu.

1. Położenie

Azja jest zlokalizowana na wszystkich półkulach i otoczona wodami 4 z 5 Oceanów. Już sam fakt zajmowania tak olbrzymiego obszaru powoduje, że oczywistym staje się fakt, iż będzie to kontynent o olbrzymim zróżnicowaniu. Tak duże rozciągnięcie na osi północ-południe prowadzi do występowania wszystkich stref klimatyczno-roślinno-glebowych, z kolei rozciągnięcie na osi wschód-zachód skutkuje występowaniem dużej liczby stref czasowych. Różnica czasu między wschodnią i zachodnią Azją wynosi nawet 10 godzin.

Strefy czasowe w Azji

Źródło: https://www.1blueplanet.com/images/time_zones/asia_time_zones.gif

2. Ukształtowanie powierzchni, linia brzegowa, formy terenu

Azja jest kontynentem zdominowanym przez góry i wyżyny, ale nie brakuje tu rozległych obszarów nizinnych, a nawet depresji. Różnica wysokości między najwyższym Mount Everestem i najniższym brzegiem Morza Martwego wynosi aż  9278 metrów. Często obszary wysoko położone (np. Himalaje czy Wyżyna Tybetańska – najwyższa wyżyna na świecie nazywana dachem świata) sąsiadują bezpośrednio z obszarami dużo niższymi (Nizina Indusu), co daje poczucie olbrzymiego kontrastu geograficznej. Ponadto w Azji znajduje się też najgłębsze jezioro (Bajkał).

Ze względu na duże rozczłonkowanie kontynentu, Azja ma bardzo długą linię brzegową, przez co olbrzymie obszary mają bezpośredni dostęp do morza. W Azji znajduje się największy półwysep świata – Półwysep Arabski. Co więcej w Azji występuje największy na świecie zbiór wysp – Archipelag Malajski, który liczy ich ponad 20 000. Z drugiej strony 1/3 Azji leży dalej niż 1000 km od morza, przez co opady prawie tam nie występują.

3. Budowa geologiczna

Budowa geologiczna jest bardzo zróżnicowana, występują pasma górskie ze wszystkich orogenez, a utwory tworzące pochodzą ze wszystkich okresów. Występują pasma bardzo stare, takie jak Sajany i młode, rosnące góry jak Himalaje.

Ze względu na położenie na kilku płytach tektonicznych występują liczne obszary aktywne sejsmicznie w południowej i wschodniej Azji. Przeciwieństwem tego są obszary w głębi kontynentu, położone w centrum płyty Euroazjatyckiej, które pozbawione są jakiejkolwiek aktywności sejsmicznej.

4. Klimat

Azja leży we wszystkich znanych na ziemi strefach klimatycznych, występują zarówno klimaty bardzo gorące i wilgotne, gorące i suche, jak i umiarkowane oraz bardzo zimne klimaty polarne. Przykładem kontrastu jest wybitnie deszczowy punkt – Czeparuńdżi u podnóża Himalajów, gdzie opady wynoszą nawet 11 000 mm rocznie w porównaniu z zupełnie suchymi obszarami pustyń np. w Kotlinie Turfańskiej opady wynoszą zaledwie 20 mm rocznie.

5. Wody

Olbrzymia część Azji stanowi obszar pustynny, pozbawiony wody. Z drugiej strony 80 rzek ma ponad 1000 km długości (tyle co Wisła), występują olbrzymie (Morze Kaspijskie) i głębokie (Bajkał) jeziora oraz obszary bagienne i pokryte wieczną zmarzliną, a także lodowce górskie.

6. Gleby

W Azji występują wszystkie typy gleb, zarówno bardzo żyzne czarnoziemy czy mady rzeczne, jak i całkowicie bezużyteczne gleby pustynne czy górskie. Paleta gleb obejmuje zarówno te strefowe jak i astrefowe.

III Strefy klimatyczno-roślinno-glebowe Azji

Najbardziej specyficznym dowodem na zróżnicowanie geograficzne Azji, jest podział kontynentu na strefy klimatyczno-roślinno-glebowe, których wyróżnić można w Azji co najmniej 10.

Podział Azji na strefy klimatyczno-roślinno-glebowe

1. Tundra (i tundra alpejska)

Obejmuje najdalej na północ wysunięte obszary Azji (i niektóre obszary górskie – tundra alpejska). Charakteryzuje się bardzo surowym i zimnym klimatem i niewielkimi opadami deszczu, z bardzo krótkim okresem ocieplenia. Grunt jest przemarznięty przez większość roku, w miesiącach ocieplenia rozmarza do głębokości 1-2 metrów. Uniemożliwia to wsiąkanie wody z roztopionego lodu i śniegu, dlatego na tym obszarze powstają rozległe bagna. Gleby przeważnie są w inicjalnym stadium rozwoju. Roślinność jest bardzo uboga, sezonowa. Dominują mchy i porosty, ewentualnie karłowate krzaki (borówka), sporadycznie niskie drzewa. Również zwierzęta rzadko zamieszkują ten obszar, typowe gatunki to renifer i leming, rzadziej spotyka się niedźwiedzia polarnego. Tundra alpejska obejmująca niektóre obszary górskie Azji, jest niemal identyczna, pojawiają się jednak niektóre typowo górskie zwierzęta np. Jak.

Klimatogramy tundry

Krajobrazy tundry

2. Tajga (las borealny)

Obejmuje większość azjatyckiej części Rosji, praktycznie całą Syberię. Typowym klimatem jest umiarkowany o chłodnej odmianie. Teoretycznie występują 4 pory roku z dość ciepłym latem, ale bardzo mroźną zimą. Opady są raczej niewielkie. Olbrzymia amplituda temperatury lato-zima. Na części obszaru występuje wieczna zmarzlina. Pojawiają się gleby bielicowe. Dominującą formacją jest las iglasty. Występuje podział na bogatszą we florę tajgę ciemną (na granicy z Europą) z dominującym świerkiem i uboższą tajgę jasną (Syberia) z modrzewiem i sosną. Wśród zwierząt występują typowe gatunki leśne, takie jak niedźwiedź brunatny czy łoś, a nawet tygrys.

Klimatogramy tajgi

 Krajobrazy tajgi

3. Las liściasty i mieszany strefy umiarkowanej

Występuje głównie we wschodniej Azji, jest formacją przejściową między tajgą i stepem. Klimat jest wyraźnie cieplejszy i bardziej deszczowy niż w Tajdze, a zima o wiele łagodniejsza. Pory roku są jednoznacznie zarysowane, a lato ciepłe i długie. W takich warunkach pojawiają się znacznie lepsze gleby brunatne. Las iglasty tajgi przechodzi w las mieszany i las liściasty, dominują buki, grądy, dęby, łęgi, runo leśne i krzewy są dobrze rozwinięte. Występują typowe leśne zwierzęta strefy umiarkowanej jak dzik czy jeleń.

Klimatogramy strefy lasów liściastych i mieszanych

Krajobrazy strefy lasów liściastych i mieszanych

4. Step

Obejmuje pas terenu w środkowej, zachodniej i południowo-zachodniej Azji. Dominuje klimat umiarkowany o ciepłej odmianie, z mniejszymi opadami deszczu i znacznie zarysowanym kontynentalizmem – bardzo dużą amplitudą temperatury lato/zima. W takich warunkach nie jest możliwy rozwój drzew, dlatego charakterystyczną roślinnością są różne rodzaje traw, ewentualnie krzewów. Pod nimi występują z reguły bardzo żyzne czarnoziemy. Wśród zwierząt dominują ssaki kopytne, takie jak koń, antylopa, gazela. Ponieważ trawa jest naturalnym pożywieniem bydła, bardzo często obszar wykorzystywany jest jako pastwisko dla licznych stad krów. Bardziej wilgotne odmiany stepów, ze względu na doskonałe gleby, wykorzystywane są pod uprawę zbóż, zwłaszcza pszenicy. Step w Azji dzieli się na step właściwy (Kazachstan, Mongolia) oraz jego pseudo odmianę, suchą wersję nazywaną ciepły/suchy step, który bardziej przypomina suchą wersję makii. Taka odmiana występuje w Iranie czy Iraku, z występowaniem klimatu podzwrotnikowego, a nawet zwrotnikowego, a powstawanie formacji traw i krzewów nie jest efektem kontynentalizmu, a amplitudy wynikającej z położenia geograficznego.

Klimatogramy stepu właściwego (żółty) i suchego (pomarańczowy)

Krajobrazy stepów właściwych

Krajobraz stepów suchych

5. Pustynie i półpustynie

Obejmuje dwie grupy obszarów, pierwszą – pustyń i półpustyń “gorących” w strefie  klimatu zwrotnikowego suchego Półwyspu Arabskiego i południowo-zachodniej Azji w pasie wybrzeża Oceanu Indyjskiego od Iraku aż do Indii. Proces pustynnienia związany jest z olbrzymią temperaturą i brakiem opadów wynikających z położenia na zwrotniku. Druga – pustyń i półpustyń “zimnych” w strefie klimatu podzwrotnikowego suchego, gdzie proces pustynnienia wynika z kontynentalizmu i związanych z tym olbrzymich amplitud temperatury oraz towarzyszącemu położeniu w głębi kontynentu brakowi opadów. Charakterystyczne w opadu przypadkach są słoneczne i bardzo gorące lata, a w przypadku pustyń “zimnych” także bardzo mroźne zimy i w obu przypadkach prawie zerowe opady.  Gleby są pustynne lub nie istnieją. Fauna i flora prawie nie istnieje, występują pojedyncze krzaki, zarośla, kaktusy, wyjątkiem są oazy. Typowymi zwierzętami są wielbłąd i skorpion.

Klimatogramy pustyń i półpustyń

(czerwony – pustynie gorące, różowy – pustynie zimne, pomaranczowy – półpustynie gorące, żółte – półpustynie zimne)

Krajobrazy pustyń i półpustyń

6. Trawiasta sawanna

Obejmuje niewielki fragment terenu w zachodnich Indiach i Pakistanie, jest strefą przejściową między lasami zwrotnikowymi i monsunowymi a pustyniami i półpustyniami. Występuje podobny do typowego ciepłego klimatu podrównikowego sawanny (mimo położenia w strefie zwrotnikowej), klimat monsunowy (zwrotnikowy wilgotny) z porą deszczową i suchą, warunkowaną przez cyrkulację monsunową. Teren pokrywa gęsta trawa, miejscami z drzewami. Dominują trawolubne gatunki zwierząt np. hiena.

Klimatogramy trawiastej sawanny

Krajobrazy trawiastej sawanny

7. Suchy las podzwrotnikowy (las kserotroficzny)

Obejmuje niewielki fragment zachodnich i południowych Indii, stanowi dalszą część obszaru przejściowego między pustyniami i lasem monsunowym, o większym udziale drzew niż w trawiastej sawannie i nieco wyższych opadach monsunowych.

Klimatogramy suchego lasu podzwrotnikowego

Krajobrazy suchego lasu podzwrotnikowego

8. Suchy las zwrotnikowy (las monsunowy)

Obejmuje wschodnie Indie i część półwyspu Indochińskiego. Cechuje się zdecydowanie wyższymi opadami, ale jeszcze nie ma charakteru lasu tropikalnego. Klimat typowy zwrotnikowy wilgotny z przewaga opadów w czasie monsunu letniego. Las zazielenia się latem i schnie zimą.

Klimatogramy suchego lasu zwrotnikowego (monsunowego)

Krajobrazy lasu monsunowego

9. Podzwrotnikowy i zwrotnikowy las deszczowy

Obejmuje obszary południowo-wschodniej Azji, a zwłaszcza południowych Chin. To przedostatnie stadium gęstnienia i zazieleniania się lasu, wiąże się z jeszcze większymi opadami niż w lesie monsunowym, ale występuje dość zauważalna amplituda i co najmniej kilka miesięcy o mniejszych opadach. Charakterystycznym gatunkiem w tym miejscu jest Panda.

Klimatogramy podzwrotnikowego i zwrotnikowego lasu deszczowego

Krajobrazy podzwrotnikowego i zwrotnikowego lasu deszczowego

10. Wilgotny las równikowy

Występuje w strefie równikowej wysp Indonezji i Filipin oraz na niewielkim obszarze półwyspu Indochińskiego i wybrzeża Oceanu Indyjskiego. Charakteryzuje się typowym klimatem równikowym wilgotnym ze stałą temperaturą około 27 stopni i bardzo wysoki opadami przez cały rok oraz pokrywą glebową (żółtoziemy) typową dla lasu równikowego. Fauna i flora jest bardzo bujna, występują rozmaite gatunki roślin i zwierząt.

Klimatogramy wilgotnego lasu równikowego

Krajobrazy wilgotnego lasu równikowego

IV Skutki budowy geologicznej Azji

Jak wspominano w pierwszym temacie, większość Azji leży na Euroazjatyckiej płycie tektonicznej. Znacząca część kontynentu pozostaje w strefie asejsmicznej. Jednak południowe i wschodnie granice kontynentu położone są na granicach płyt tektonicznych, co rodzi bardzo poważne konsekwencje.

Granice płyt litosfery w na południu i wschodzie Azji

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/Tectonic_plates_boundaries_World_map_Wt_180degE_centered-en.svg/1920px-Tectonic_plates_boundaries_World_map_Wt_180degE_centered-en.svg.png

W zrozumieniu problematyki tektonicznej, potrzebna nam będzie podstawowa wiedza z tego zakresu. Zgodnie z teorią tektoniki płyt litosfery, litosfera (zewnętrzna, skalna warstwa Ziemi) dzieli się na mniejsze płyty tektoniczne, które pozostają w ciągłym ruchu zwanym “dryfem”. Płyty tektoniczne dzielą się oceaniczne i kontynentalne. Płyty mogą się ze sobą zderzać, co powoduje zapadanie głębszych płyt oceanicznych (rzadziej kontynentalnych) pod płyty kontynentalne (ruch taki nazywamy subdukcją). Płyty mogą się od siebie oddalać, a miejsca szczelin wypełnia lawa, tworząc ryft (proces powstawania nowej skorupy ziemskiej nazywamy spreadingiem). Płyty mogą się też o siebie ocierać, przesuwając się wzdłuż swoich granic tworząc uskoki. Skutkiem ruchu płyt są nieciągłości i naprężenia, powodujące zjawiska wulkaniczne, trzęsienia ziemi (i w ich konsekwencji fale tsunami) oraz ruchy górotwórcze.

Przebieg zjawiska subdukcji

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Active_Margin_pl.svg/1200px-Active_Margin_pl.svg.png

Na południowej granicy Azji mamy do czynienia z wsuwaniem się płyty Arabskiej i płyty Indyjskiej pod płytę Euroazjatycką. Efektem tego jest powstanie wysokich pasm górskich min. gór Zagros czy Himalajów.

Na wschodniej i południowo-wschodniej granicy Azji mamy do czynienia z wsuwaniem się płyty Pacyficznej pod płytę Filipińską i wsuwanie się obu tych płyt i płyty Austraijskiej pod płytę Euroazjatycką. Efektem jest min. powstanie Japonii i niezliczonej ilości wysp wulkanicznych (Indonezja).

Co istotne, łatwo można zauważyć że miejsca oznaczone na mapie jako granice płyt, pokrywają się z miejscami występowania gór, wulkanów i występowania trzęsień ziemi.

Mapa wulkanów i trzęsień ziemi w Azji wschodniej i południowo-wschodniej

Źródło: http://www.geocoops.com/uploads/2/4/5/3/24532387/5508510_orig.png

Jak łatwo zauważyć, cały obszar granicy płyty Pacyficznej jest objęty wulkanami i trzęsieniami Ziemi. Granica płyty pacyficznej bywa nazywana “Pacyficznym Pierścieniem Ognia” ze względu na aktywność wulkaniczną na wszystkich granicach tej płyty.

Pacyficzny pierścień ognia

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Pacific_Ring_of_Fire.svg/1200px-Pacific_Ring_of_Fire.svg.png

Poza oczywistym zagrożeniem, jakie niesie za sobą trzęsienie ziemi, jednym z jego skutków jest występowanie fal tsunami.

Schemat powstawania tsunami

Źródło: http://i.wp.pl/a/f/jpeg/28803/tsunami_infografika_nowa.jpeg

Podstawą dla wystąpienia tej gigantycznej i śmiercionośnej fali jest trzęsienie ziemi lub wybuch wulkanu i związane z nim wibrację, które powodują powstawanie fali. Charakterystyczne dla tsunami jest bardzo głębokie cofnięcie się wody przed nastąpieniem uderzenia (woda gromadzi się i piętrzy). Ponieważ dla wystąpienia tsunami potrzebne są duże ilości wody oraz pobudzenie w postaci wibracji, fale te nie występują na płytkich wodach, ani na obszarach pozbawionych aktywności sejsmicznej.

V Klimat monsunowy i kultura ryżu w Azji

Monsun jest wiatrem okresowo-zmiennym, to znaczy takim, który w ciągu roku zmienia  na jakiś czas kierunek. Jest to potężny wiatr występujący w kilku miejscach na Ziemi, ale przede wszystkim w Azji południowej i południowo-wschodniej. Działanie monsunu, a dokładniej transportowane przez niego opady umożliwiające uprawę ryżu, wytworzyły specyficzną kulturę zwaną kulturą ryżu.

1. Schemat monsunu letniego

Monsun letni – schemat powstawania

Źródło: Opracowanie własne

Latem (czerwiec-sierpień) ląd nagrzewa się szybciej niż woda. Prowadzi to do powstawania różnicy temperatury – cieplejszej Azji i chłodniejszego Oceanu Indyjskiego. Ciepłe powietrze nad Azją unosi się, zmniejszając nacisk powietrza na teren, co powoduje powstawanie niżu. W tym samym czasie chłodniejsze powietrze zalega nad Ocean, zwiększając nacisk i tworząc wyż. Aby wyrównać różnice ciśnienia z nad Oceanu w kierunku Azji (z wyżu do niżu) wieje wiatr (monsun letni), który przynosi ze sobą wilgoć znad Oceanu. Prowadzi to do powstawania olbrzymich opadów deszczu nad Azją.

2. Schemat monsunu zimowego

Monsun zimowy – schemat powstawania

Źródło: Opracowanie własne

Zimą (grudzień-luty) ląd wychładza się szybciej niż woda. Prowadzi to do powstawania różnicy temperatury – cieplejszego Oceanu Indyjskiego i chłodniejszej Azji. Ciepłe powietrze nad Oceanem unosi się, zmniejszając nacisk powietrza na teren co powoduje powstawanie niżu. W tym samym czasie chłodniejsze powietrze zalega nad Azją, zwiększając nacisk i tworząc wyż. Aby wyrównać różnice ciśnienia z nad Azji w kierunku Oceanu (z wyżu do niżu) wieje wiatr (monsun zimowy). Nad Azją nie ma wilgoci i nie występują opady. Prowadzi to do długiego okresu suszy w Azji.

3. Schemat monsunów na mapie Azji południowej

Monsun letni i zimowy w Azji południowej

Źródło: https://content.epodreczniki.pl/content/womi/47125/classic-980.png

Obszar występowania monsunu obejmuje Azję południową i południowo-wschodnią. Najważniejszym miejscem występowania jest Półwysep Indyjski, gdzie cyrkulacja monsunowa wpływa na życie ponad miliarda ludzi. Głównym Oceanem w cyrkulacji jest Ocean Indyjski, ale monsun występuje także nad Oceanem Spokojnym.

Data pojawienia się monsunu letniego nad poszczególnymi obszarami Azji

Źródło: https://cdn.britannica.com/668×448/57/101857-004-973A2E01.jpg

4. Klimat monsunowy

Typowy klimatogram w strefie monsunowej

Źródło: https://en.climate-data.org

Klimat monsunowy charakteryzuje się występowaniem olbrzymich opadów, ale tylko w letniej połowie roku, zwłaszcza w miesiącach czerwiec-wrzesień. Zimą, opady prawie nie występują. Temperatura w całym okresie jest wysoka od 20 stopni zimą do 30 latem. Łączne roczne opady mogą wynosić nawet kilka tysięcy mm, mimo iż obszary objęte działaniem monsunu nie leżą w deszczowej strefie równikowej, tylko pustynnej strefie zwrotnikowej. Pokazuje to jak olbrzymi jest wpływ monsunu na klimat.

Zmiany w krajobrazie obu monsunów – Ghaty Zachodnie w Indiach

Monsun letni (dolny obraz) przynosi opady prowadzące do dynamicznego rozkwitu roślinności, a zwłaszcza umożliwia uprawę ryżu. Suchy monsun zimowy (górny obrazek) prowadzi do pustynnienia obszaru.

5. Światowa produkcja ryżu

Najwięksi producenci ryżu na świecie (2016)

Źródło: http://www.fao.org/

Najwięksi producenci ryżu na świecie według udziału w produkcji światowej (2016)

Źródło: http://www.fao.org/

Produkcja ryżu według kontynentów

Źródło: http://www.fao.org/

7. Kultura ryżu

Olbrzymi wpływ monsunu na życie w Azji spowodował nadanie mu dwóch lokalnych nazw. Monsun letni nazywa się tragarzem deszczu, ponieważ przynosi wielkie opady, z kolei monsun zimowy nazywa się wiatrem głodowym, ponieważ w czasie jego obecności uprawa ryżu jest niemożliwa.

Kultura ryżu obejmuje 4 zasadnicze obszary życia:

  • Kultura rolna jest związana z metodami uprawy ryżu. Charakterystycznymi elementami są: uprawa w porze deszczowej oraz wykorzystywanie metody tarasowania stoków, do uprawy ryżu na obszarach górzystych. Pozwala to zatrzymać wodę, która normalnie spłynęłaby zboczami góry. Uprawę ryżu podsumowuje powiedzenie, że “ryż lubi mieć stopy w wodzie, a głowę w słońcu”, co oznacza że pole ryżu powinno być cały czas zalane wodą, a jednocześnie do jego uprawy konieczne jest słońce i wysoka temperatura.

Tarasowanie stoków

Źródło: https://sites.google.com/site/azjakontynentkontrastow/_/rsrc/1364745939580/bogactwo-vs-bieda/chiny/rolnictwo/48386_chiny_pinian.jpg
  • Kultura gospodarcza odnosi się do możliwości wykorzystania ryżu nie tylko jako pożywienia, ale też do wyroby licznych innych dóbr. Należą do nich także produkty spożywcze jak np. piwo ryżowe, ocet czy pasza dla zwierząt. Ponadto z ryżu robi się nawóz, pokrycia dachowe, maty, opakowania i odzież, wykorzystuje się go także jako opał, a także w produkcji kleju oraz kosmetyków.

Japoński napój alkoholowy Sake, produkowany z ryżu

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/81/%E5%B0%BE%E7%95%91%E9%85%92%E9%80%A0.jpg
  • Kultura społeczna odnosi się do rytmu życia i sposobu ubierania wymuszonego uprawą ryżu. Uprawa odbywa się tylko w miesiącach letnich, kiedy występują duże opady. Podsumowaniem żniw są liczne święta ryżu. Strój konieczny do stosowania przy uprawie wiąże się z obecnością wody i słońca. Spodnie zazwyczaj mają długość 3/4 normalnych, co pozwala na brodzenie w wodzie po kostki, alternatywą są wysokie buty do kolan. Głowę przed słońcem chronią słomiane kapelusze.

Uprawa ryżu w strojach do tego przeznaczonych

Źródło: http://img.fototrip.pl/picm34/b35939a32d.jpg
  • Kultura kulinarna odnosi się do możliwości przygotowania z ryżu bardzo zróżnicowanych potraw. Ryż jest podstawą azjatyckiej kuchni i stanowi główny element większości dań. Można go spożywać osobno lub jako część potrawy np. sushi. Przydatny jest fakt, iż istnieje wiele odmian ryżu, które mogą mieć różne zastosowania

Sushi jako przykład wykorzystania ryżu w produkcji dań

Źródło: https://img.grouponcdn.com/deal/fmPws6o2uTweCftZu7yj/p4-2048×1229/v1/c700x420.jpg

VI Japonia – rozwój mimo przeciwności natury

Japonia położona jest na styku kilku płyt litosfery oraz w strefie granicznej klimatu monsunowego. Powoduje to olbrzymie uciążliwości ze strony natury. Mimo tego kraj należy do najbogatszych na świecie.

1. Podstawowe informacje

Japonia leży w Azji wschodniej, w regionie nazywanym Dalekim Wschodem. Obecny kształt państwa uformował się po II Wojnie Światowej, po której Japonię okupowały USA i utraciła ona niemal wszystkie kolonie i posiadłości zamorskie. Jest to kraj bardzo wysoko rozwinięty. Powierzchnia Japonii jest nieco większa niż powierzchnia Polski i wynosi 377 972 km², jednak w kraju zamieszkuje aż 126 milionów osób. Stolicą Japonii jest Tokio, jedno z największych miast świata, zamieszkiwane przez niecałe 14 milionów osób.

Położenie Japonii na mapie świata

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7a/Japan_on_the_globe_%28claimed%29_%28Japan_centered%29.svg/1024px-Japan_on_the_globe_%28claimed%29_%28Japan_centered%29.svg.png

Flaga Japonii

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Flag_of_Japan.svg/900px-Flag_of_Japan.svg.png

Godło Japonii

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Imperial_Seal_of_Japan.svg/990px-Imperial_Seal_of_Japan.svg.png

2. Warunki naturalne

Japonia jest krajem o niezwykle trudnych warunkach naturalnych. Kraj nawiedza regularnie co najmniej 5 różnych katastrof naturalnych:

  • Trzęsienia Ziemi
  • Zjawiska wulkaniczne
  • Fale tsunami
  • Gwałtowne zmiany pogody związane z cyrkulacją monsunową
  • Tajfuny (wywołane przejściem monsunu letniego na zimowy).

Problemy Japonii warunkowane są jej położeniem geologicznym. Okazuje się, że Japonia leży na granicy aż 4 płyt tektonicznych: Euroazjatyckiej, Północnoamerykańskiej, Pacyficznej i Filipińskiej.

Położenie Japonii na granicy płyt tektonicznych

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Plyty_tektoniczne.svg/1280px-Plyty_tektoniczne.svg.png

Skutki takiego położenia są łatwe do przewidzenia. Przede wszystkim Japonia jest krajem górzystym, a wiele pasm to góry wulkaniczne, w tym najwyższy szczyt Japonii – Fudżi (3776 m.n.p.m.). Styk płyt tektonicznych to idealne miejsce dla wylewania się magmy na powierzchnię Ziemi, a występująca subdukcja doprowadziła do wypiętrzenia się gór, które stanowią znaczną większość powierzchni. Ogranicza to radykalnie przestrzeń pod zabudowę i rolnictwo i większość Japończyków mieszka na niewielkiej powierzchni nizin.

Ukształtowanie powierzchni Japonii

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Japan_topo_en.jpg/800px-Japan_topo_en.jpg

Góry i wulkany to nie koniec japońskich problemów. Kraj składa się z nieliczonej ilości wysp, które trzeba ze sobą komunikować, co wymusza budowę mostów i tuneli oraz rozwój transportu morskiego. Położenie na styku płyt tektonicznych powoduje, że Japonia niemal cały czas jest rejonem aktywnym sejsmicznie i nieprzerwanie występują tu mniejsze lub większe trzęsienia ziemi. Powoduje to nie tylko konieczność dostosowania budownictwa i stosowania elastycznego żelbetonu, ale także ciągłe zagrożenie falami tsunami.

Klimatogram Tokio

Źródło: https://images.climate-data.org/location/3292/climate-graph.png

W Japonii występują też pewne kłopoty związane z klimatem. Choć stolica kraju i większość nizin cechuje dość deszczowy i ciepły klimat umiarkowany morski lub cieplejszy podzwrotnikowy wilgotny, południowa część kraju objęta jest oddziaływaniem kapryśnej cyrkulacji monsunowej i związanej z nią wahaniami pogody (zwłaszcza opadów) lato-zima. Z kolei północ kraju i obszary górskie narażone są na ataki gwałtownej zimy i śnieżyć.

Mapa występowania cyklonów tropikalnych na świecie

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/23/Global_tropical_cyclone_tracks-edit2.jpg/1920px-Global_tropical_cyclone_tracks-edit2.jpg

Kolejnym zagrożeniem dla Japonii są nawiedzające kraj Tajfuny, czyli cyklony tropikalne występujące na Oceanie Spokojnym w obrębie Filipin, Japonii i Chin. Prędkość takiego wiatru może wynosić nawet do 380 km/h, a jego siła jest niszczycielska oraz powoduje zalewanie wysp japońskich wodą oceaniczną.

Rozwój gospodarczy Japonii jest utrudniony także z powodu niemal całkowitego braku jakichkolwiek surowców. Co ciekawe, gospodarka Japonii w bardzo dużym stopniu oparta jest na przemyśle, a wszelkie surowce muszą być do kraju importowane. Dotyczy to także surowców energetycznych niezbędnych dla zapewnienia funkcjonowania kraju opartego na elektronice.

3. Odpowiedź Japonii na wyzwania natury

Położenie w strefie aktywnej sejsmicznie, zagrożonej trzęsieniami ziemi, tsunami, tajfunami, wulkanizmem i zmianami pogody oraz niewielka powierzchnia przydatna pod zabudowę i rolnictwo, rozproszenie Japonii pomiędzy liczne wyspy i pozbawienie surowców naturalnych, wymusiło na społeczeństwie Japonii podjęcie serii działań by wyjść na przeciw problemom:

  • Stosowanie elastycznych materiałów budowlanych aby zapobiec zawalaniu się budynków w wyniku trzęsień ziemi
  • Powszechna edukacja co do sposobu zachowania w sytuacji kryzysowej
  • Liczne falochrony mające przeciwdziałać tsunamii
  • Doskonała organizacja społeczeństwa i szybie usuwanie szkód
  • Budowa sztucznych wysp przeznaczonych pod rolnictwo i budownictwo
  • Świetnie rozwinięta infrastruktura transportowa – liczne mosty i tunele
  • Rozwój transportu morskiego i handlu zagranicznego w celu pozyskania brakujących surowców i towarów
  • Wysokie zużycie nawozów sztucznych i uzupełnianie deficytów żywności przez rybosłówstwo

Japońskie budynki kołyszące się w czasie trzęsienia ziemi

Źródło: https://www.youtube.com/watch?v=HB2jgJJG2is

4. Japonia w statystykach gospodarczych

Japonia należy do najlepiej rozwiniętych państw świata, na przekór przeciwnościom losu. Kraje znajduje się na 3 miejscu na świecie pod względem PKB (po USA i Chinach) i drugim w Azji. Dopiero niedawno PKB Chin, które zamieszkuje 12 razy więcej osób, prześcignęło PKB Japonii, które nadal jest wyższe od 11 razy bardziej zaludnionych Indii. Japonia zajmuje też wysokie 23 miejsce w rankingu PKB per capita (dla porównania Chiny są na 72 miejscu) oraz jest na bardzo dobrym 16 miejscu w rankingu HDI (Chiny na 90).

PKB Japonii, Chin i Indii w 2017 r.

Źródło: Opracowanie własne.

PKB pe capita Japonii, Chin i Indii w 2017 r.

Źródło: Opracowanie własne.

5. Rolnictwo Japonii

Rolnictwo w Japonii ma istotne trudności rozwojowe, związane z brakiem przestrzeni (użytki rolne stanowią jedynie 15% powierzchni kraju, gdy np. w Europie jest to z reguły ponad 50%). Z tego powodu, aby uzyskać jak najwyższe plony z niewielkiej powierzchni stosuje się bardzo duże ilości nawozów (nawet 250 kg/ha co jest jedną z najwyższych wartości na świecie). Brak powierzchni pod uprawę, a także pod budownictwo, zaowocował projektem budowy sztucznych wysp przeznaczonych w tym celu.

Sztuczne wyspy w Japonii

Źródło: http://www.japonia.org.pl/obrazki/2004/Sztuczne_wyspy/Wyspy_05.jpg

Niedostatek produkowanej żywności wymusił ponadto dwa kolejne kierunki, aby zapewnić wyżywienie ludności Japonii. Po pierwsze import żywności zza granicy, a po drugie rozwój rybołówstwa. Japonia jest krajem wyspiarskim, otoczonym zasobnymi łowiskami. Stąd ryby w kulturze kulinarnej Japonii odgrywają olbrzymią rolę. Spożycie ryb przekracza 50 kg rocznie na osobę (w Polsce prawie pięciokrotnie mniej) co lokuje Japonię w ścisłej światowej czołówce konsumentów ryb.

6. Przemysł i usługi Japonii

Mimo braku zasobów naturalnych, Japonia należy do największych światowych producentów przemysłowych. Do głównych gałęzi przemysłu należą przemysły: przetwórczy, hutniczy, motoryzacyjny, stoczniowy, elektroniczny, precyzyjny, chemiczny, włókienniczy i papierniczy. Model gospodarczy Japonii oparty jest na imporcie surowców z krajów słabiej rozwiniętych za niewielkie pieniądze, następnie ich przetwarzanie oraz eksport gotowych wyrobów wartych znacznie więcej. Japonia jest jednym z najważniejszych światowych centrów High-Technology. Do najbardziej znanych japońskich przedsiębiorstw należą koncerny samochodowe: Mitsubishi, Honda, Toyota, Lexus, Mazda, Nissan, Subaru czy Suzuki oraz elektroniczne: Sharp, Sony, Panasonic, Casio.

Schemat gospodarki Japonii

Źródło: Opracowanie własne.

Energetyka Japonii również oparta jest na surowcach importowanych. Do niedawna kluczową rolę odgrywała energia atomowa, jednak po katastrofie elektrowni atomowej w Fukushimie w 2011 r., wzrosło znaczenie gazu, węgla i źródeł odnawialnych w produkcji energii.

W Japonii najlepiej rozwinięte są usługi bankowe i ubezpieczeniowe. Olbrzymie znacznie dla świata ma tokijska giełda. Olbrzymie znaczenie ma transport, w tym transport morski. Mimo swojego potężnego rozwoju Japonia jest jednym z najbardziej zadłużonych państw świata. Dług publiczny wyniósł w 2017 r. wynosi niemal 230% PKB i jest najwyższy na świecie (dla porównania w Polsce wynosi około 50% PKB). W rzeczywistości jednak, część długu Japonii kontroluje jej własny Bank Centralny, więc w istocie jest ono niższe i nie aż tak groźne dla japońskiej gospodarki.

7. Społeczeństwo i ekspansja kulturalna Japonii

Japonia znajduje się w poważnym kryzysie demograficznym i jest najstarszym krajem świata. Mieszka w niej ponad 50 000 stulatków, a za około 40 lat połowę Japonii stanowić będą emeryci. Jest to efekt bardzo złożonych trudności, min. niechęci do posiadania dzieci i niezdolności japońskiej młodzieży do tworzenia normalnych relacji społecznych, zastępowanych przez komputery. Ponadto Japończycy są bardzo niechętni wszelkim imigrantom, którzy mogliby uzupełnić deficyt młodej populacji. Piramida płci i wieku Japonii przedstawia społeczeństwo stare.

Piramida płci i wieku Japonii jest bardzo niekorzystna

Źródło: https://www.census.gov/data-tools/demo/idb/populationPyramid.Region.php?2018|JA|4839159.00|Japan%20-%202018

Duże zaludnienie kraju i niewielka powierzchnia zdatna pod zabudowę doprowadziła do powstania wielkich miast w tym potężnego megalopolis nad Zatoką Tokijską zwane Pas Taiheiyō lub Megalopolis Nippon, zamieszkiwane na długości 1200 km przez 83 miliony ludzi.

Megalopolis Nippon

Źródło: https://content.epodreczniki.pl/content/womi/170744/classic-1920.png

Do jednej z najciekawszych na świecie, należy japońska kultura. Produkty takie jak anime, manga, sushi oraz japońska myśl techniczna w istotny sposób wpłynęły na kształt kultury światowej. Japonia jest krajem kolorowym, co stoi w kontraście wobec europejskiej szarugi.

Ulica w Japonii nocą

Źródło: https://thumbs.dreamstime.com/b/nightlife-shinjuku-tokyo-japan-one-s-business-districts-many-international-corporate-headquarters-located-here-40973672.jpg

Niezwykle istotnymi elementami w Japonii są punktualność i honor. Pracownikowi nie wypada wyjść z pracy zanim opuści ją szef, na umówione spotkanie kategorycznie nie wolno się spóźnić. Japończycy są znani z nieprawdopodobnego pracoholizmu i pracują nawet 10-12 godzin dziennie. Bez tego tak dynamiczny rozwój gospodarczy nigdy nie byłby możliwy, ale jest to przyczyną problemów społecznych w tym niskiej dzietności kobiet.

Szczególną rolę w japońskiej kulturze odgrywa honor. Zwłaszcza w przeszłości, w czasie II Wojny Światowej jego rola była niezwykła. Japońscy dowódcy w obliczu klęski woleli popełnić samobójstwo (harakiri/sepuku) niż pójść do niewoli. Śmierć jest bowiem bardziej honorowa niż porażka. Dowództwo Japonii w obliczu nieuchronnej przegranej w II Wojnie Światowej rozważało nawet honorowe samobójstwo całego narodu, aniżeli upokarzający pokój. Japończycy walczyli do ostatniego żołnierza i zadawali olbrzymie straty Amerykanom próbującym zdobywać kolejne wysepki. Do złamania japońskiego oporu konieczne było użycie broni atomowej i zbombardowanie Hiroszimy i Nagasaki.

VII Chiny – Światowy producent

Chiny to potoczna nazwa na Chińską Republikę Ludową, 3-cie największe na świecie i najludniejsze państwo świata. Komunistyczne Chiny są jednym z największych na świecie światowych producentów wyrobów przemysłowych.

1. Podstawowe informacje

Powierzchnia Chin wynosi 9 562 911 km², a liczba ludności 1 390 000 mln osób. Państwo w obecnej formie powstało po wojnie domowej toczonej miedzy komunistami i nacjonalistami w 1949 r. Skutkiem wojny pozostaje de facto niepodległy Tajwan (Republika Chińska), teoretycznie część Chin. Stolicą Chin jest Pekin (21 mln mieszkańców).

Położenie Chin na mapie świata

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/China_on_the_globe_%28claimed_hatched%29_%28Asia_centered%29.svg/793px-China_on_the_globe_%28claimed_hatched%29_%28Asia_centered%29.svg.png

Flaga Chin

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/900px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png

Godło Chin

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/National_Emblem_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/512px-National_Emblem_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png

2. Warunki naturalne Chin

Chiny są krajem gór i wyżyn, nizin jest bardzo niewiele i występują głównie na wybrzeżu. Takie warunki terenowe utrudniają urbanizację i uprawę ziemi. Większość ludności państwa koncentruje się na Nizinie Chińskiej na wschodnim wybrzeżu kraju oraz w pasie linii brzegowej. Zachód i centrum stanowią obszary o małym zaludnieniu. Górzyste obszary zachodnich Chin wymagają stosowania tarasowania stoków, w celu ich uprawy rolnej. Długa linia brzegowa sprzyja rozwojowi transportu morskiego i rybołówstwa.

Ukształtowanie powierzchni Chin

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/22/China_topo.png

3. Ludność Chin

Rozmieszczenie ludności Chin jest ściśle związane z ukształtowaniem powierzchni. Ludność koncentruje się na Nizinie Chińskiej i w pasie brzegowym, a zachodnie (górzyste i pustynne) Chiny pozostają prawie niezaludnione.

Gęstość zaludnienia (rozmieszczenie ludności) w Chinach i krajach sąsiednich

Źródło: http://www.china-mike.com/wp-content/uploads/2011/01/map-population-asia-china-india.jpg

Chiny są najbardziej zaludnionym krajem świata (choć Indie deptają im po piętach). Nadmierny przyrost naturalny był powodem wprowadzenia bardzo restrykcyjnej i kontrowersyjnej “polityki jednego dziecka” wprowadzonej w 1977 r. Zauważono, że rozwój Chin jest zbyt wolny w stosunku do dynamicznego przyrostu ludności i uznano, że bez ograniczenia liczby dopuszczalnego potomstwa Chiny zawsze pozostaną biednym krajem. Dlatego rząd komunistyczny zdecydował się ograniczyć posiadanie dziecka do jednego, chyba że pierwszym urodzonym dzieckiem była dziewczynka, wtedy wyjątkowo pozwalano na posiadanie drugiego dziecka, ale tylko mieszkańcom wsi. Od 2013 r. jeżeli jedno z rodziców dziecka jest jedynakiem, para uzyskuje zgodę na posiadanie drugiego potomka. Nieprzestrzeganie zasad polityki wiązało się z dotkliwymi karami finansowymi poprzez konieczność poniesienia kosztów edukacji czy ochrony zdrowia nadwyżkowego dziecka.

Przyrost ludności Chin

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/China_population.svg/750px-China_population.svg.png

W wyniku prowadzonej polityki udało się znacząco ograniczyć przyrost naturalny ludności. Szacuje się, że gdyby nie realizowana polityka, prawdopodobna liczba ludności Chin mogłaby być nawet o 300 milionów większa od obecnej. Sukcesem zakończył się prowadzony równolegle proces reform gospodarczych. Uwolniona od nadmiernego przyrostu naturalnego infrastruktura została rozbudowana, dynamicznie rozwinął się przemysł.

Przyrost naturalny w okresie “polityki jednego dziecka”

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Birth_rate_in_China.svg/618px-Birth_rate_in_China.svg.png

Skutki polityki mają także negatywny charakter. Chiny są jednym z niewielu państw świata, gdzie liczba kobiet w populacji jest mniejsza od liczby mężczyzn. Średnio w Chinach przypada 94 kobiet na 100 mężczyzn. O ile nadwyżka noworodków męskich jest zjawiskiem biologicznym, o tyle w całej populacji większości krajów świata przeważają żyjące dłużej kobiety. Średnia dla świata wynosi około 103 kobiet na 100 mężczyzn. Chiny jako kraj wyniszczony wojnami powinien mieć ten wskaźnik na poziomie 107 kobiet na 100 mężczyzn (podobnie jak Polska). Oznacza to, że w Chińskiej populacji brakuje co najmniej 60-90 milionów kobiet. Jest to związane z koniecznością dokonywania aborcji, aby sprostać oczekiwaniom polityki jednego dziecka. Zwłaszcza w przeszłości, dostęp do antykoncepcji dla biednych mas chłopskich był w zasadzie niemożliwy. Aborcji, ale też dzieciobójstwa noworodków dokonywano zarówno na chłopcach jak i na dziewczynkach, jednak na wsi, ze względów kulturowych oraz potrzeby mężczyzn do pracy w rolnictwie, o wiele częściej zgładzono dziewczynki. Ostrożne szacunki uwzględniające także aborcje chłopców pozwalają domniemywać, że zgładzono minimum 200 milionów dzieci.

Piramida płci i wieku Chin

Źródło: https://www.census.gov/data-tools/demo/idb/populationPyramid.Region.php?2018|CH|62657471.00|China%20-%202018

Nawet mimo złagodzenia “polityki jednego dziecka” w ostatnich latach, prognozuje się, że w dłuższej perspektywie liczba ludności Chin zmniejszy się nawet o kilkaset milionów do 2100 roku i ustabilizuje na poziomie około 1 miliarda.

Dynamiczny rozwój przemysłu w Chinach doprowadził do rozwoju wielkich miast takich jak Szanghaj (nawet ponad 20 mln mieszkańców), Pekin czy Kanton. Mimo tego urbanizacja wynosi około 50% i jest relatywnie niska.

4. Gospodarka Chin

Historycznie Chiny były krajem biednym. Po II Wojnie Światowej komuniści dokonali dwóch zakończonych katastrofą gospodarczą posunięć – polityki “Wielkiego Skoku Naprzód” (1958 – 1962) będącego próbą “dzikiego” uprzemysłowienia wsi zakończonej głodem i śmiercią milionów oraz “Rewolucji Kulturalnej” (1966 – 1976) będącej w istocie wielką czystką polityczno-społeczną. Po tych działaniach przywódcy Mao Zedonga gospodarka kraju znajdowała się w ruinie. Odejście do realnego socjalizmu i przebudowę gospodarczą zaproponował Deng Xiaoping w 1978 r. poprzez otwarcie Chin na świat. Chiny zostały przebudowane w kraj wolnorynkowy ze swobodą działania kapitału prywatnego przy zachowaniu władzy państwowej przez partię komunistyczną. Efektem przeprowadzonych reform było wejście Chin na drogę bardzo szybkiego rozwoju gospodarczego, sięgającego nawet kilkunastu procent rocznie. Chiny wyprzedziły w 2010 roku Japonię stając się drugą po USA gospodarką świata. Choć PKB per capita pozostaje ciąż na niskim poziomie, jakość życia zwykłych Chińczyków z roku na rok bardzo się poprawia.

PKB USA, Chin i Japonii w latach 1955 – 2017

Źródło: Opracowanie własne.

Dynamiczny rozwój Chin nastąpił zwłaszcza w sektorze przemysłowym, a swoją produkcję do Chin ze względu na niskie koszty pracy przeniosły liczne światowe firmy produkcyjne. Z tego powodu Chiny stały się “fabryką świata” i największym na świecie eksporterem. Chiny zajmują 1 miejsce w światowym wydobyciu węgla kamiennego i produkcji stali, posiadają też bogate zasoby innych surowców. Poza wydobyciem i przetwarzaniem surowców (przemysł hutniczy, górnictwo) dynamicznie rozwija się przemysł przetwórczy, zwłaszcza przemysł chemiczny, włókienniczy, elektroniczny i maszynowy oraz przemysł spożywczy.

Fabryka odzieży w Chinach

Źródło: https://ocdn.eu/pulscms-transforms/1/adLktkqTURBXy81YzMyYzY4YmNhZDU3YzQxYjhhZGNkOThhZTI3YmMwOC5qcGVnkpUDABHNAyDNAcKTBc0DFM0BvA

Mimo olbrzymiego postępu, nadal 40% Chińczyków pracuje w rolnictwie o dość niskim poziomie rozwoju. Powierzchnia upraw stanowi zaledwie około 10% kraju, z kolei kolejne 40% to łąki i pastwiska. Główna uprawiana roślina to ryż, ważne są też pszenica i kukurydza, a ponadto bawełna i herbata. W hodowli dominuje trzoda chlewna, której Chiny mają największe pogłowie na świecie. Produkcję żywności uzupełniają morskie połowy ryb, w których Chiny są w ścisłej czołówce.

W usługach najistotniejszy jest handel zagraniczny, w którym Chiny zajmują pierwsze miejsce na świecie pod względem obrotów.

5. Chińska ekspansja

Chiny walczą o dominację nie tylko na światowym polu gospodarczym, ale także politycznym i militarnym. Od powstania Chińskiej Republiki Ludowej państwo stale dąży do poszerzenia swoich granic i stref wpływów.

Pierwszym celem Chińskiej ekspansji okazał się niezależny od Chin w latach 1912-1951 Tybet. Armia Chińska przejęła rzeczywistą kontrolę nad Tybetem w 1951 r. zmuszając lokalne władze do uznania zwierzchności Pekinu. W 1959 r. wybuchło antychińskie powstanie, zakończone pacyfikacją regionu przez Chiny. Rząd Tybetu udał się na emigrację do Indii, a mieszkańców Tybetu poddano represjom. Trwają próby wynarodowienia Tybetańczyków, zamknięto liczne klasztory i inne obiekty lokalnej społeczności. Wszelkie protesty są tłumione przez wojsko i policję.

Terytorium Tybetu w latach 1912-1951

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Tibet%2CWorld_War_2.svg/600px-Tibet%2CWorld_War_2.svg.png

W 1962 Chiny stoczyły krótką serię potyczek z Indiami o przygraniczne górskie regiony Aksai Chin (przez Indie uważane za część kontrolowanego przez nie Kaszmiru) i NEFA. Starcia zakończyły się kompromitacją armii indyjskiej i nieznacznymi korzystnymi rozstrzygnięciami terytorialnymi na rzecz Chin. Świat potępił Chiny za podjętą agresję.

Terytoria sporne na granicy Chin i Indii

Źródło: https://www.globalsecurity.org/military/world/war/images/map-india-china-01.jpg

Chiny prowadzą także ekspansję w kierunku Morza Południowochińskiego, gdzie liczne państwa roszczą sobie pretensje do poszczególnych akwenów i wysepek. Spór dotyczy między innymi wysp Senkaku (spór między Chinami, Japonią i Tajwanem), Wyspy Spratly (spór między Chinami, Tajwanem, Wietnamem, Filipinami, Malezją i Brunei) oraz Wyspy Paracelskie (spór między Chinami, a Wietnamem i Tajwanem). Ponadto sporne pozostają obszary łowisk zasobnych w ryby, do których prawa roszczą sobie liczne kraje.

Obszary sporne na Morzu Południowowchińskim

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/South_China_Sea_claims_map.jpg

Najważniejszym punktem Chińskiej ekspansji pozostaje kwestia Tajwanu. Wyspa ta zamieszkiwana jest głównie przez uciekinierów z Chin, którzy w czasie chińskiej wojny domowej stali po stronie nacjonalistów w walce z komunistami. Wyspą przez dziesięciolecia rządził Kuomintang (partia polityczna, która przegrała wojnę z komunistami na kontynencie). Chiny próbują nie dopuścić do ogłoszenia przez Tajwan pełnej państwowej niepodległości, uznając wyspę za swoje terytorium i prowadząc tak zwaną politykę “Jednych Chin”. Tajwan (oficjalna nazwa – Republika Chińska) nie wierząc już w możliwość przywrócenia swojej władzy nad całymi Chinami, dąży do uznania międzynarodowego jako niepodległe państwo. Oficjalnie Tajwan uznaje tylko 17 krajów świata, głównie małych i biednych państw wyspiarskich. Polska nie uznaje niepodległości Tajwanu. Jednocześnie większość krajów świata utrzymuje z Tajwanem kontakty handlowe, a nawet polityczne i militarne. Jedynym liczącym się w świecie krajem uznającym Tajwan jest Watykan.

Obszary kontrolowane przez Tajwan

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Locator_map_of_the_ROC_Taiwan.svg/1000px-Locator_map_of_the_ROC_Taiwan.svg.png

Chiny zdołały włączyć w obręb swojego państwa także dawne kolonie państw europejskich – Makau (kolonia portugalska) i Hongkong (kolonia Wielkiej Brytanii) położone u południowych wybrzeży Chin. Na podstawie umów zawartych z Portugalczykami i Brytyjczykami w ramach polityki “Jeden kraj – dwa systemy” Chiny częściowo respektują polityczną i gospodarczą niezależność Makau i Hongkongu, jednocześnie terytoria te zostały odpowiednio w 1999 i 1997 r. włączone do Chin jako Specjalne Regiony Administracyjne.

Hongkong i Makau na mapie Chin

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/38/Hong_Kong_%26_Macau_flags_and_map.PNG

VIII Indie – kraj kontrastów społeczno-gospodarczych

Indie uzyskały niepodległość od Wielkiej Brytanii w 1947 roku. Indie są drugim najbardziej zaludnionym krajem świata, ale zgodnie z prognozami ludności, niebawem będą na pierwszym miejscu. Są zarazem największym demokratycznym krajem świata.

1. Podstawowe informacje

Powierzchnia Indii wynosi 3 287 590 km², a liczba ludności 1 317 000 000 i stale wzrasta. Kraj w ostatnich latach dynamicznie się rozwija, ale zarazem pozostaje miejscem jednych z największych kontrastów społeczno-gospodarczych na świecie. Stolicą Indii jest Nowe Delhi (razem z Dehli – 17 mln mieszkańców).

Położenie Indii na mapie świata

Flaga Indii

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Flag_of_India.svg/1350px-Flag_of_India.svg.png

Godło Indii

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Emblem_of_India.svg/331px-Emblem_of_India.svg.png

2. Warunki naturalne

Ukształtowanie powierzchni Indii

Źródło: http://4.bp.blogspot.com/-_jhZMok_67M/VYJORLGcLgI/AAAAAAAAAzI/KTyaTRyfVPk/s1600/India_topo_big.jpg

Indie są krajem wyżynnym, z niewielką ilością niezbyt wysokich gór na południu, jednocześnie graniczą z Himalajami na północy. Niziny występują w dolinach rzek (zwłaszcza Nizina Gangesu ma duże znaczenie) oraz na wzdłuż linii brzegowej. Ukształtowanie powierzchni sprzyja rozmieszczeniu ludności na terenie całego kraju, jednak największa część populacji koncentruje się w dolinie Gangesu – świętej rzeki Indii.  Nie powoduje także zbyt dużych trudności w uprawie ziemi. Linia brzegowa jest długa, choć słabo rozwinięta. Kolosalne znaczenie dla rytmu życia i gospodarki ma cyrkulacja monsunowa.

3. Ludność i urbanizacja w Indiach

Przyrost naturalny w Indiach zwiększył się gwałtownie po uzyskaniu niepodległości od Wielkiej Brytanii. Od tego czasu, czyli zaledwie w ciągu 60 lat, liczba ludności Indii wzrosła  4-krotnie. To jeden z najszybszych przyrostów na świecie, co więcej zmniejsza się on bardzo wolno. Prognozy demograficzne wskazują, że Indie wkrótce prześcigną Chiny i staną się najludniejszym krajem świata. Dzieje się tak głównie dlatego, że przyrost naturalny w Chinach zmniejszył się po wprowadzeniu polityki jednego dziecka. Takiej polityki nie było w Indiach.

Liczba ludności Indii w latach 1920 – 2015 z prognozą na kolejne lata

Źródło: Opracowanie własne

Nadmierny przyrost naturalny skutecznie ogranicza rozwój społeczno-gospodarczy Indii. Dziś państwo to jest dużo biedniejsze od Chin, które wprowadziły system regulacji urodzeń, mimo wcale nie mniejszego potencjału rozwojowego Indii.

Rozwój w Indiach ma charakter nierównomierny. Mimo olbrzymich nakładów rządu na rozwój nauki, edukację i nowe technologie, można powiedzieć że istnieją dwa równoległe państwa indyjskie – Indie biedne i Indie bogate. Część bogatszą tworzą wykształceni, zamożni obywatele, zajmujące kluczowe stanowiska w państwie. Olbrzymie masy wychowujące się w skrajnej nędzy tworzą kontrast w postaci biednych Indii. Wyrazem tego zróżnicowania są obrazy z największych indyjskich miast, w których wytworzyły się charakterystyczne dzielnice nędzy, zamieszkiwane przez miejską biedotę, pozbawione podstawowej infrastruktury, tonące w śmieciach, w których domy budowane są z przypadkowych materiałów, także drewna, gumy, złomu czy śmieci. Dzielnice te nazywane są Slumsy. Często graniczą one bezpośrednio z bogatymi wieżowcami mającymi baseny na balkonach.

Slumsy w Mumbaju

Źródło: http://kolemsietoczy.pl/wp-content/uploads/2017/02/256504fad5645f93b36c6feda0df728b.jpg

Slumsy są siedliskiem nędzy, patologii, brudu, epidemii chorób, a nawet głodu. W Slumsach kwitnie przestępczość, a osoby w nich żyjące pozbawione są większych szans poprawę swojego losu.

Typowy obrazek jakości życia w Slumsach

Źródło: http://bi.gazeta.pl/im/13/65/b9/z12150035IH,Slumsy-Dharavi–Indie.jpg

Powstawanie Slumsów jest związane ze zjawiskiem hiperubranizacji czyli masowego przeprowadzania się biednej ludności wiejskiej do miast w poszukiwaniu pracy i lepszego życia. Ponieważ ludzi tych nie stać na zakup mieszkania w centrum, budują domy ze wszystkiego co jest możliwe wokół miasta. W ten sposób zamiast poprawić swój los, pogarszają go.

Slusmy są olbrzymim kontrastem dla rozwijających się i bogacących Indii – centrów dużych miast, pełnych wieżowców i willi.

Bogate centrum Mumbaju

Źródło: https://best-tour.od.ua/wp-content/uploads/2017/10/mumbai1.jpg

Zjawisko powstawania Slumsów jest powszechnie znane, mimo iż urbanizacja w Indiach wynosi zaledwie 31%. Gdyby jej poziom był wyższy, prawdopodobnie rozmiary Slumsów byłyby także nieporównywalnie większe.

4. Religia i kultura w Indiach

Kontrowersje w Indyjskim społeczeństwie budzi dziedziczny podział społeczeństwa na kasty. Mimo iż formalnie zniesiono go po uzyskaniu niepodległości, jego tradycja nadal obowiązuje. Przynależność do kasty jest dziedziczna. Choć w zasadzie nie wiąże się to z hierarchicznością społeczeństwa, przedstawiciele niektórych kast unikają innych, uważanych za przedstawicieli “brudnych” zawodów np. praczy.

Innym systemem podziału jest hierarchiczny system warn. Odnosi się on do średniowiecznego systemu podziału społeczeństwa na klasy. Najwyższą warstwę stanowią Bramini czyli kapłani. Kolejną warstwą są Kszatrija (rządzący i rycerze), kolejną warną są Wajśja czyli robotnicy i rolnicy. Najniżej w hierarchii znajdują się Śudra czyli służący.

Hindusi się w około 70% wyznawcami hinduizmu czyli de facto religii politeistycznej, opartej na wierzeniu w święte księgi Wedy oraz reinkarnację, czyli ponowne wcielenie duszy w nowy byt po śmierci, także zwierzę lub nawet roślinę.

OM – symbol hinduizmu

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Oum.svg/619px-Oum.svg.png

Szczególnym szacunkiem cieszą w Indiach święta rzeka – Ganges oraz święte zwierzęta – krowy. Mimo iż Indie są w ścisłej czołówce krajów o największym pogłowiu bydła, spożywanie wołowiny jest w wielu indyjskich stanach zabronione. Można jedynie pozyskiwać mleko, którego zresztą Indie są jednym z największych producentów. Z tego powodu np. w McDonaldzie stosuje się baraninę w zastępstwie wołowiny do przygotowywania kanapek.

Święte krowy są otoczone szczególnym szacunkiem

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Cow_on_Delhi_street_colorcorr.jpg/1200px-Cow_on_Delhi_street_colorcorr.jpg

5. Gospodarka Indii

Indie mimo dynamicznego rozwoju w ostatnich latach pozostają krajem w przeważającej części rolniczym, w tym sektorze gospodarki pracuje około 50% społeczeństwa. Rolnictwo ma jednak charakter mało wydajny i raczej przestarzały, dominują niewielkie gospodarstwa rolne. Dominującą rośliną żywieniową jest ryż, uzależniony od cyrkulacji monsunowej. Popularną rośliną uprawną jest także herbata. Historycznie w rolnictwie ważną zmianą była tak zwana “zielona rewolucja”, która polegała no wprowadzeniu do uprawy bardziej wydajnych i odpornych odmian roślin, w tym ryżu. Pozwoliło to na ograniczenie deficytu żywności.

Zbiór herbaty w Indiach

Źródło: http://aquaponicsinindia.com/wp-content/uploads/2014/10/Steenbergs-Flickr.jpg

W Indiach występują liczne zasoby naturalne, z których najważniejsze są pokłady węgla kamiennego i żelaza. W przeważającej części na węglu oparta jest także indyjska energetyka.

Kraj jest relatywnie słabo uprzemysłowiony, w przemyśle pracuje poniżej 15% wszystkich zatrudnionych. Do głównych gałęzi należą: przemysł wydobywczy, hutniczy, chemiczny, włókienniczy, samochodowy, maszynowy. W Indiach funkcjonują dwa kontrastujące ze sobą okręgi przemysłowe. Pierwszym z nich jest Damodar, tradycyjny okręg z rozwiniętym górnictwem węgla i żelaza (główne zasoby kraju mieszczą się w tym okręgu) oraz ich przetwarzaniem. Innym okręgiem, opartym na zupełnie innej działalności jest Silicon Plateau (zwany też Silicon Valley of India) – okręg High Technology.

Największą część dochodu wytwarzają usługi. Do głównych branż należą usługi finansowe oraz informatyczne. Istnieje co najmniej kilka powodów rozwoju tych akurat branż usług. Po pierwsze, język angielski jest językiem urzędowym w Indiach, a jego znajomość jest powszechna. Umożliwia to realizację zleceń dla zagranicznych korporacji przez większość populacji. Ponadto Indie leżą w korzystnej strefie czasowej. W praktyce oznacza to, że gdy amerykańscy informatycy kończą pracę, ich zadania przejmują przychodzący wtedy do pracy indyjscy koledzy.  Do rozwoju tych branż przyczyniły się także nakłady rządu na edukację oraz niskie koszty pracy indyjskich podwykonawców.

IX Bliski Wschód – region konfliktów

Bliski Wschód (w języku angielskim Middle East czyli Środkowy Wschód) to nie kraj, lecz region geograficzny położony w Azji, skupiający liczne, w większości muzułmańskie kraje. Region charakteryzuje się kilkoma elementami łączącymi kraje leżące na jego terenie w całość. Z wielu powodów jest to także region niekończących się konfliktów zbrojnych. Na terenie bliskiego wschodu znajdują się nie tylko kraje azjatyckie.

1. Region Bliskiego Wschodu

Obszar najczęściej rozumiany pod pojęciem Bliskiego Wschodu

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3f/Middle_East_%28orthographic_projection%29.svg/553px-Middle_East_%28orthographic_projection%29.svg.png

Do krajów zaliczanych do Bliskiego Wschodu należą: Arabia Saudyjska, Bahrajn, Cypr, Egipt (kraj Afrykański), Irak, Iran, Izrael, Jemen, Jordania, Katar, Kuwejt, Liban, Oman, Syria, Turcja, Zjednoczone Emiraty Arabskie oraz Autonomia Palestyńska oraz nieuznawane za odrębne państwo, terytorium Kurdów (Kurdystan) na terenie ogarniętej wojną domową Syrii.

2. Cechy wspólne krajów Bliskiego Wschodu

Podstawą cechą wspólną jest klimat i jego skutek w postaci pustyni. Większość obszaru Bliskiego Wschodu znajduje się w strefie klimatu zwrotnikowego suchego lub podzwrotnikowego suchego lub morskiego. W takich warunkach, przy niewielkich lub wręcz prawie zerowych opadach wykształca się pustynia. Stanowi ona naturalny obszar  przeważającej części krajów Bliskiego Wschodu.

Zdjęcie satelitarne regionu Bliskiego Wschodu

Źródło: maps.google.pl

Istotnym elementem spajającym kraje Bliskiego Wschodu jest religia. Nie licząc judaistycznego Izraela i prawosławnego Cypru (część południowa), wszystkie pozostałe kraje regionu należą do rodziny islamu. Sprawa nie jest jednak taka prosta, ponieważ islam dzieli się na dwie główne odnogi, które delikatnie mówiąc, nie darzą się sympatią – Sunnizm i Szyizm. Iran, większość Iraku, Liban i częściowo Syria to państwa szyickie. Pozostałe kraje Bliskiego Wschodu zdominowane są przez sunnizm.

Procentowy udział szyitów w populacji krajów Bliskiego Wschodu

Źródło: http://cdn.timesofisrael.com/blogs/uploads/2013/06/Sunni-Shia-Map-PEW.jpg

Ostatnim kluczowym i wspólnym dla regionu elementem, są obecne w tym miejscu olbrzymie zasoby ropy naftowej (50% światowych zasobów) i gazu ziemnego (40% światowych zasobów), zwanych czarnym złotem. Głównym skupiskiem są zasoby w Zatoce Perskiej.

Ważniejsze miejsca występowania ropy naftowej i gazu ziemnego w regionie

Źródło: https://assets.geoexpro.com/uploads/b2a82836-ccc9-4e4f-97f1-2a250472471f/ME_9__Box2_GiantFieldsMap_MikeHorn.jpg

Realizacja wspólnych interesów związanych z utrzymaniem odpowiednio wysokiej ceny ropy naftowej, aby uzyskiwać maksymalne korzyści ekonomiczne z jej wydobycia, doprowadziła do powołania kartelu – Organizacji Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OPEC), czyli porozumienia głównych sprzedawców ropy.

Państwa członkowskie OPEC

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/68/OPEC.svg/1920px-OPEC.svg.png

Do OPEC należy większość krajów Bliskiego Wschodu posiadające istotne zasoby ropy naftowej oraz ponadto członkowie z Afryki i Ameryki Południowej.

3. Poziom rozwoju gospodarczego państw regionu

Wydawać by się mogło, że posiadanie rozległych zasobów ropy naftowej musi się równać z wysokim poziomem życia i dostatkiem mieszkańców. Wcale tak jednak nie jest. Co prawda niektóre kraje, jak Katar czy Zjednoczone Emiraty Arabskie, należą do ścisłej światowej czołówki i swój dobrobyt zbudowały na ropie. Jednak niektóre kraje posiadające duże zasoby jak Irak czy Iran, wcale nie należy do bogatych państw. Z drugiej strony Izrael, pozbawiony prawie zupełnie zasobów naturalnych, ma drugie najwyższe PKB per capita w regionie.

Państwa Bliskiego Wschodu według PKB per capita (2017)

Źródło: Opracowanie własne; https://i.pinimg.com/originals/e8/67/1a/e8671af47a829072e4378ffde12e591f.gif

Gospodarka Izraela rozwija się mimo braku zasobów ropy naftowej, dzięki jednoznacznemu wspieraniu wolnego rynku oraz rozwojowi licznych nowoczesnych sektorów gospodarczych jak przemysł zbrojeniowy czy high-technology. Mimo bardzo trudnych warunków geograficznych, doskonale rozwinięte jest rolnictwo. Izrael jest też znany z doskonałej organizacji pracy.

Niektóre kraje jak np. Zjednoczone Emiraty Arabskie, mimo iż zbudowały swój dobrobyt na ropie naftowej, wiedzą, że petrodolary nie będą wiecznie zasilać ich budżetów. Z tego powodu inwestują w rozwój przemysłu i usług, aby rozwinąć także inne niż związane z wydobyciem ropy, sektory gospodarcze. W Zjednoczonych Emiratach Arabskich dynamicznie rozwija się turystyka, wykorzystująca doskonałe warunki naturalne (bardzo ciepło, brak opadów, ciepła woda). Dubaj staje się popularnym kierunkiem wypoczynkowym.

Turystyka w Dubaju kwitnie

Źródło: http://przeglad-turystyczny.pl/images/uimg06/dubaj-plaze.jpg

W Zjednoczonych Emiratach Arabskich postawiono także na rozwój transportu lotniczego. Dubaj stał się światowym centrum podróży, a loty na całym świecie obsługują cieszące się rosnącą popularnością Fly Emirates.

Zysk i liczba przewiezionych pasażerów przez Fly Emirates stale rosną

Źródło: Opracowanie własne

4. Wpływ islamu na życie na Bliskim Wschodzie

Islam w istotny sposób wpływa na życie społeczne i gospodarcze  w krajach islamskich, stanowiących większość bliskiego wschodu. Do głównych cech należą:

W obszarze gospodarki:

  • Spożywanie alkoholu jest zabronione, przez co brak jego produkcji i wpływów podatków z akcyzy od alkoholu.
  • Nie je się wieprzowiny przez co rolnictwo nie zajmuje się hodowlą trzody chlewnej.
  • Występują ograniczenia w działalności banków w związku z zakazem lichwy i oprocentowania.
  • W budownictwie nie umieszcza się okien od strony ulicy (ukrycie kobiet), wykształciła się też charakterystyczna architektura sakralna.
  • Rozwija się turystyka związana z koniecznością odbycia pielgrzymki do Mekki.
  • Post związany z Ramadanem ogranicza wydajność pracy.
  • Kobiety są gorzej wykształcone i często nie pracują więc nie generują dochodów dla gospodarki.
  • Toczone wojny z powodów religijnych osłabiają gospodarkę.

W obszarze życia społecznego:

  • Konieczne jest odbywanie 5-krotnie w ciągu dnia modlitwy, pielgrzymka do mekki i jałmużna na rzecz wdów.
  • Kobiety i dzieci są podporządkowane woli dorosłych mężczyzn z rodziny.
  • Kobiety mają ograniczoną swobodę ubioru, kształcenia i pracy, z reguły nie decydują o tym z kim się zwiążą.
  • Życie seksualne jest bardzo konserwatywne i ogranicza się do małżeństwa.
  • Prawa polityczne kobiet są ograniczone lub wręcz ich nie ma, w niektórych krajach kobiet dotykają także inne zakazy np. prowadzenia samochodu czy podróży bez zgody męża.
  • Wyznawcy islamu w teorii powinni żyć skromnie.
  • Fundamentalizm kwitnący w niektórych krajach prowadzi do ciągłych konfliktów w obrębie islamu jak i z innymi religiami.

5. Konflikty zbrojne na Bliskim Wschodzie

Bliski Wschód jest regionem konfliktów. Przyczynami wybuchu wojen na Bliskim Wschodzie są:

  • Różnice religijne i fundamentalizm religijny
  • Dysproporcje w rozmieszczeniu zasobów ropy naftowej i gazu ziemnego
  • Rządy dyktatorów
  • Spory o terytorium
  • Niska jakość życia

Do przykładów konfliktów zbrojnych należą:

  • “Izrael kontra reszta świata” – konflikt religijny. Izrael (judaizm) otoczony jest przez państwa arabskie (islam), dla których istnienie Izraela na terenie Ziemi Świętej jest niemożliwe do zaakceptowania. Nadrzędnym celem jest więc zgładzenie Izraela. Jednak dzięki doskonałej organizacji, wyszkoleniu wojsk i nowoczesnemu wyposażeniu armii oraz wsparciu zagranicznemu, Izrael przetrwał już kilka wojen wymierzonych w jego istnienie, za każdym razem zadając ciężkie ciosy swoim przeciwnikom (wygrywając większość wojen, a nawet powiększając swoje terytorium).
  • Spór Izraelsko-Palestyński – konflikt religijno-terytorialny. Izrael sukcesywnie zasiedla tereny kontrolowane przez Autonomię Palestyńską i uniemożliwia jej upaństwowienie się. Palestyńczycy dokonują z kolei ciągłych ataków terrorystycznych na Izrael.
  • Konflikt Iracko-Irański – konflikt terytorialno-surowcowy. Szczytem konfliktu była wojna toczona w latach 1980-1988. Irak roście sobie pretensje do przygranicznych, zasobnych w ropę naftową terenów Iranu. Zakończony status quo.
  • I Wojna w Zatoce Perskiej – konflikt terytorialno-surowcowy. Irak próbował zająć Kuwejt i przejąć jego zasoby naturalne, w obronie którego stanęła armia amerykańska, a Kuwejt został obroniony.
  • Arabska wiosna – konflikt polityczny o znamionach wojny domowej. Seria wydarzeń od 2011 roku, dążenie ludności niektórych krajów do demokratyzacji życia publicznego, o najostrzejszym na terenie Egiptu, Jemenu i Syrii, zakończone obaleniem rządu Egiptu i wojną domową w Syrii, a w konsekwencji powstaniem ISIS oraz masowymi protestami i zmianami politycznymi w innych krajach regionu.
  • Wojna domowa w Syrii – konflikt polityczny, wojna domowa. Toczona od 2011 wojna między rebeliantami, a autorytarnym rządem Syrii z separatystycznymi dążeniami mniejszości Kurdyjskiej oraz powstaniem państwa ISIS na terenie Syrii i Iraku. Celem wojny jest obalenie (lub dla innych stron – utrzymanie) dyktatorskich władz Syrii oraz pokonanie ISIS. Kurdowie dążą do niepodległości.
  • Wojna z Państwem Islamskim (ISIS) – wojna z terroryzmem. ISIS powstało w 2013 na terenie ogarniętej chaosem Syrii oraz osłabionym Iraku. Międzynarodowa koalicja podjęła bombardowania oraz wspierała kontrofensywy Kurdyjską i Iracką, a ISIS zostało ostatecznie znacząco osłabione i de facto pokonane w 2017 r.


  • Interwencje zbrojne Stanów Zjednoczonych – znaczenie polityczne i surowcowe – ofensywa przeciwko ISIS, udział w I i II Wojnie w Zatoce Perskiej, okupacja Iraku, rozmieszczenie wojsk w Arabii Saudyjskiej, Turcji i Kuwejcie. Amerykanie dbają o swoje interesy w regionie Bliskiego Wschodu niosąc wolność, ale też pilnując by sprzedaż ropy do USA nie napotykała istotnych przeszkód.