Lodowiec to wielka masa przekształconego w lód, wieloletniego śniegu. Cechą charakterystyczną lodowców jest ruch. Lodowce dzielą się na lądolody i lodowce górskie. Odgrywają olbrzymią rolę w kształtowaniu rzeźby terenu, a ponadto są największym magazynem zasobów słodkiej wody (69% całej słodkiej wody) na świecie.

Lodowce i lądolody

Ten artykuł nie jest kompletny. Chcesz go rozbudować? Kliknij tutaj.


Lodowiec Upsala – największy lodowiec w Argentynie, część Lądolodu Patagońskiego Południowego:

Źródło: David; https://www.flickr.com/photos/99255685@N00/2297191644/

1. Powstawanie lodowców

Aby w ogóle doszło do powstania lodowca, muszą zostać spełnione określone warunki. Kluczowe jest temperatura powietrza. Co oczywiste, lód może powstawać tylko, gdy temperatura jest ujemna, ale aby możliwe było powstanie lodowca, takie warunki muszą panować przez cały rok (także latem). Niewiele jest miejsc na świecie, gdzie nigdy nie jest powyżej zera. Są to skrajne szerokości geograficzne – okolice biegunów, gdzie niska temperatura jest skutkiem małej dostawy energii słonecznej. Powstawanie lodowców jest jednak możliwe także w innych miejscach, nawet w gorącej strefie równikowej i zwrotnikowej. Zgodnie z zasadą „im wyżej tym zimniej”, na pewnej wysokości temperatura przez cały rok jest ujemna. Taki obszar nosi nazwę „granicy wiecznego śniegu”. Wysokość występowania tej granicy jest różna dla określonych miejsc na Ziemi – w najcieplejszej strefie zwrotnikowej występuje powyżej około 6000 m.n.p.m., w strefie równikowej – 5000 m.n.p.m., natomiast w klimatach umiarkowanych między 2000 a 4000 m.n.p.m. W okolicach biegunów wysokość ta wynosi 0 m.n.p.m. Poza temperaturą, dla powstania lodowca konieczne jest zagłębienie terenu lub chociaż płaska powierzchnia, na której może gromadzić się śnieg. Gromadzące się coraz większe ilości śniegu zwiększają ciśnienie – śnieg się „ubija”, gęstnieje, z jego struktury usuwane jest powietrze i stopniowo przechodzi w firn (gęsty, mocno ubity śnieg z pewnymi cechami krystalizacji). Proces trwa dalej – firn przechodzi w lód firnowy – jeszcze gęstszy śnieg o dużych cechach krystalizacji. Ostatnim stadium jest niebieski lód lodowcowy o największej gęstości i prawie zupełnie pozbawiony powietrza. Taki proces jest długotrwały, może trwać nawet ponad 100 lat. Szacuje się, że z 15 metrów śniegu powstaje około 1 metra niebieskiego lodu lodowcowego.

2. Ruch lodowców

Coraz większa pokrywa lodowa w pewnym momencie „wylewa się” z miejsca powstania – pola firnowego. W zależności od warunków terenowych – może się rozlewać całą swoją powierzchnią (lądolód) na coraz większym obszarze, ale najczęściej ruch lodowców odbywa się za pomocą jęzorów (lodowce górskie) – przypominających ludzki język pasów lodu spływających z pola firnowego w dół pod wpływem grawitacji. Górna część lodowca porusza się szybciej niż dolna (jej ruch jest hamowany przez tarcie i większą gęstość). Ruch jęzora lodowcowego nazywany jest „spływaniem”.

Spływający jęzor lodowca górskiego:

Źródło: https://pixabay.com/pl/lodowiec-górskie-krajobraz-śnieg-801721/

Zmienność zasięgu lodowców jest naturalna i wynika np. z pory roku. Zimą na obszarach górskich jęzory spływają w dół dolin, a latem topią się i cofają kierunku pól firnowych. Zmienny jest także zasięg pokrywy lądolodów w analogiczny sposób. Powiększanie się powierzchni lodowca nazywamy transgresją, z kolei zmniejszanie regresją.

Z uwagi na postępujące globalne ocieplenie, mimo sezonowych naprzemiennych transgresji i regresji, widoczne jest globalne zmniejszenie zarówno grubości pokrywy lodowej jak i zasięgu jej występowania.

3. Podział i występowanie lodowców

Wyróżniamy dwa główne typy lodowców. Pierwszym są lodowce kontynentalne czyli lądolody. Cechują się olbrzymią powierzchniową i wielką masą lodu o grubości kilku kilometrów. Występującą na lądach i oceanach. Z pojęciem lądolodów wiążą się zlodowacenia – czyli okresy kiedy powierzchnia lądolodów była znacznie większa niż dzisiaj. W okresach zlodowaceń doprowadziły do powstania form polodowcowych na olbrzymim obszarze, także w Polsce. Obecnie lądolody pokrywają obszar Antarktydy, Grenlandii oraz niewielką część Argentyny (Wielki Lądolód Patagoński – pozostałość po dawnym zlodowaceniu).

Krajobraz Antarktydy pokrytej lądolodem:

Źródło: NASA/Christy Hansen; http://www.nasa.gov/content/icebridge/news/fall13/change-venue-nasa-icebridge-antarctic-operations/

Część lądolodu, która spływa do morza i stanowi przedpole właściwego lądolodu to tak zwany lodowiec szelfowy. Jest płaski i unosi się na powierzchni wody, a jego granica wygląda jak pionowa ściana lodu. Odrywające się fragmenty lodowców szelfowych nazywane są górami lodowymi.

Lodowiec szelfowy Getza na Antarktydzie:

Źródło: NASA/Dick Ewers; http://www.nasa.gov/mission_pages/icebridge/multimedia/fall10/GetzIceShelf.html

Drugi typ to lodowce górskie – występujące powyżej granicy wiecznego śniegu w wysokich górach, są znacznie mniejsze od lądolodów. Spływają jęzorami lodowcowymi w dól dolin. Mają jedynie lokalne znaczenie dla kształtowania rzeźby terenu. Istnieje wiele typów lodowców górskich, które różnią się między sobą kształtem i ilością jęzorów lodowcowych.

  • Lodowiec alpejski (prosty) – z jednego pola firnowego wypływa jeden jęzor lodowcowy.

Lodowiec alpejski (prosty):

Źródło: Dirk Beyer; https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Grosser_Aletschgletscher_3196.JPG/800px-Grosser_Aletschgletscher_3196.JPG
  • Lodowiec himalajski (dendrytyczny) – z kilku pól firnowych spływają jęzory, które następnie („po drodze”) łączą się ze sobą w jeden duży jęzor.

Lodowiec himalajski (dendrytyczny):

Źródło: Karunakar Rayker; https://www.flickr.com/photos/krayker/2269225248
  • Lodowiec norweski (fieldowy) – występują na płaskich górach, gdzie pole firnowe rozlewa się niczym rozgwiazda – we wszystkie strony, krótkimi jęzorami.

Lodowiec norweski (fieldowy):

Źródło: http://maxpixel.freegreatpicture.com/Norwegian-Sea-Norway-Nature-1183117
  • Lodowiec piedmontowy (podgórski) – spływające jęzory łączą się ze sobą pod górą tworząc rozległe pole lodowe (przypominające mały lądolód).

Lodowiec piedmontowy (podgórski):

Źródło: NASA; http://eol.jsc.nasa.gov/debrief/STS066/rep4.html
  • Lodowiec pirenejski (cyrkowy/karowe) – występuje tylko pole firnowe, z którego nie wypływają żadne jęzory, ewentualnie bardzo krótki jęzor.

Lodowiec pirenejski (cyrkowy/karowy):

Źródło: Saoussat; https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Posets_et_glacier_de_Paoules.jpg/800px-Posets_et_glacier_de_Paoules.jpg


Autor: Olga Lenczowska, Bartłomiej Kulas

Sprawdzono pod względem merytorycznym: mgr Bartłomiej Kulas