Strona w budowie

Procesy egzogeniczne – to szósty dział w 4-letnim liceum ogólnokształcącym. Zawiera informacje o procesach kształtujących powierzchnię Ziemi i formach rzeźby terenu

Spis tematów (kliknij na temat, aby przejść do strony)

 

Powierzchnia Ziemi

I Wietrzenie skał

Co znajdę w tym temacie?
  • Intensywność wietrzenia
  • Wietrzenie fizyczne (mechaniczne)
  • Wietrzenie chemiczne
  • Wietrzenie biologiczne

II Procesy krasowe

Co znajdę w tym temacie?
  • Krasowienie
  • Intensywność procesów krasowych
  • Formy krasu powierzchniowego
  • Formy krasu podziemnego

III Ruchy masowe

Co znajdę w tym temacie?
  • Pojęcie ruchów masowych
  • Intensywność ruchów masowych
  • Rodzaje głównych ruchów masowych
  • Rodzaje nietypowych ruchów masowych

IV Rzeźbotwórcza działalność rzek

Co znajdę w tym temacie?
  • Etapy biegu rzeki
  • Elementy doliny rzeki
  • Intensywność procesów fluwialnych
  • Działalność rzeźbotwórcza w biegu górnym
  • Działalność rzeźbotwórcza w biegu środkowym
  • Działalność rzeźbotwórcza w biegu dolnym
  • Typy ujść rzecznych

V Rzeźbotwórcza działalność lodowców górskich

Co znajdę w tym temacie?
  • W przygotowaniu

VI Rzeźbotwórcza działalność lądolodów

Co znajdę w tym temacie?
  • W przygotowaniu

VII Rzeźbotwórcza działalność wiatru

Co znajdę w tym temacie?
  • W przygotowaniu

VIII Rzeźbotwórcza działalność morza

Co znajdę w tym temacie?
  • W przygotowaniu


Słownik

Przejdź do słownika (kliknij)

Aparat pojęciowy w tym dziale (kliknij aby rozwinąć definicję):

Blokowisko skalne

Rodzaj rumowiska skalnego powstającego w procesie ruchów masowych (obrywanie), tworzące duży zbiór większych i mniejszych fragmentów zniszczonych skał.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Cieczenie

Jeden z nietypowych rodzajów ruchów masowych, to specyficzny rodzaj spełzywania, który występuje w warunkach gorącego i wilgotnego klimatu i obejmuje znacznie głębsze masy gruntu, mimo obecnej bujnej roślinności i silnie rozwiniętych systemów korzeniowych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Draperia (naciekowa)

Jedna z form krasu podziemnego, zbiór dużej ilości nacieków jaskiniowych zwisających ze stropu jaskini.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Hydroliza

Jeden z rodzajów wietrzenia chemicznego, proces rozpadu minerałów pod wpływem wody na część kwaśną i zasadową. Dotyczy głównie krzemianów i skaleni.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Jaskinia

Jedna z form krasu podziemnego, naturalna pusta przestrzeń (np. w skałach wapiennych) o dużych rozmiarach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Jęzor osuwiskowy

Część osuwiska, która w procesie przemieszczenia uległa zmieszaniu i utworzyła chaotyczną formę skalną na przedpolu niszy osuwiskowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Język soliflukcyjny

Fragment terenu objęty wieloletnią zmarzliną, który w procesie soliflukcji ześlizguje się grawitacyjnie w dół.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Komin krasowy (studnia krasowa)

Jedna z form krasu podziemnego, pionowe połączenie między fragmentami jaskini.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Komora jaskini

Jedna z form krasu podziemnego, fragment jaskini dużych rozmiarów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Korytarz krasowy

Jedna z form krasu podziemnego, poziome połączenie między fragmentami jaskini.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kras wieżowy

Jedna z form krasu powierzchniowego, nietypowa, podobna do ostańca krasowego, ale zwykle o znacznie większych wymiarach i bardziej pionowym charakterze, jest jednym z przykładów rzeźby krasowej występującej w klimacie międzyzwrotnikowym. Może występować także jako element linii brzegowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Krasowienie

Jeden z rodzajów wietrzenia chemicznego, proces rozpuszczania skał pod wpływem kwasu węglowego (H2CO3), prowadzący do powstania charakterystycznych form rzeźby krasowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Lahar

Jeden z nietypowych rodzajów ruchów masowych, proces przypominający powódź (lawinę) błotną, ale będący ścisłym skutkiem aktywności wulkanicznej i odnoszący się do przemieszczania mas w dół stożka wulkanicznego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Lawina

Jeden z nietypowych rodzajów ruchów masowych, jest najgwałtowniejszym i najniebezpieczniejszym ze wszystkich z nich. Obejmuje nagłe przemieszczenie ciężkiego śniegu, lodu i mas skalnych na obszarach górskich.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Lejek krasowy

Jedna z form krasu powierzchniowego, niewielkie zagłębienie o kolistym kształcie, powstałe na skutek rozpuszczania krasu na powierzchni terenu lub zapadnięcia podziemnych pustek krasowych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Makaron (krasowy)

Jedna z form krasu podziemnego, forma nacieku jaskiniowego podobna do stalaktytu ale pusta w środku.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Misa martwicowa

Jedna z form krasu podziemnego, wypełnione wodą z dużą zawartością węglanu wapnia zagłębienie na dnie jaskini krasowej, w której mogą powstawać perły jaskiniowe.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Nisza osuwiskowa

Część osuwiska, która mimo przemieszczenia zachowała spoistą strukturę skał.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Obrywanie

Jeden z klasycznych rodzajów ruchów masowych, powoduje nagłe oberwanie się pojedynczego dużego bloku skalnego lub całej ściany skalnej i zgromadzeniu zniszczonego materiału u podnóża wzniesienia w postaci blokowiska skalnego. Przyczyną procesu jest  podobnie jak w przypadku odpadania, rozluźnienie materiału przez zachodzące procesy wietrzenia i erozji, ale zamiast pojedynczych ziaren przesunięciu ulegają znacznie większe ilości materiału.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Odpadanie

Jeden z klasycznych rodzajów ruchów masowych, zachodzi na skutek rozluźnienia pojedynczych ziaren, okruchów lub bloków skalnych (najczęściej w procesie wietrzenia), dotyczy głównie obszarów górskich i skał o dużej twardości. Odłączony materiał toczy się powoli w dół wzniesienia, rzeźbiąc (okresowo także z udziałem spływającej wody) żleby czyli podłużne rynny na stokach. U podnóża stoku materiał gromadzi się w stożek usypiskowy zwany także piargiem (w Tatrach).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ostaniec krasowy

Jedna z form krasu powierzchniowego, wzniesienie skał wapiennych o zwykle stromych lub zaokrąglonych (mogot) zboczach. Powstaje albo jako skutek zniszczenia skał otaczających o mniejszej wytrzymałości, albo jako efekt obniżenia lub zapadnięcia otaczającego terenu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Osuwanie

Jeden z klasycznych rodzajów ruchów masowych, obejmuje szerokie spektrum szybkiego przesunięcia całych mas ziemi w dół w sposób przypominający siadanie. Może dotyczyć zarówno luźnej zwietrzeliny, skał, albo ziemi. W efekcie tworzy się osuwisko z niszą osuwiskową (w części osuwiska, która zachowała spoistość, ale uległa przesunięciu) oraz jęzor osuwiskowy (w części zmieszanego chaotycznie materiału na przedpolu osuwiska).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Osuwisko

Forma terenu ukształtowana w procesie ruchów masowych (osuwanie), zbiór ziemi, skał i zwietrzeliny w całości gwałtownie przemieszczonej. Składają się z niszy osuwiskowej oraz jęzora osuwiskowego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Parów

Wklęsła forma terenu, rodzaj suchej doliny o płaskim dnie, okresowo lub sporadycznie wypełniającej się wodą. Kształt doliny ma charakter bliższy literze U, ale ściany nie są tak strome jak w przypadku wąwozu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Polje

Jedna z form krasu powierzchniowego, obejmująca największy obszar, płaskodenne zagłębienie rozpuszczonych skał wapiennych na powierzchni Ziemi, najczęściej mające charakter kotlin o stromych zboczach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ponor

Jedna z form krasu powierzchniowego, zagłębienie w skałach wapiennych, którym woda powierzchniowa wpływa do jaskini – pod powierzchnię ziemi. Wyrzeźbione przez spływającą w dół wodę.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Rozpuszczanie (solucja)

Jeden z rodzajów wietrzenia chemicznego, minerały z udziałem wody przekształcają się w roztwór. Niektóre minerały (np. chlorki) takie sól, węglan wapnia czy gips, są szczególnie podatne na to wietrzenie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ruchy masowe

Przemieszczanie się materiału skalnego za sprawą grawitacji pod wpływem siły ciężkości. Ciężar skał czasami pokonuje zdolność materiału do utrzymania jego ciągłości. W wyniku przerwania spoistości materii dochodzi do jej przemieszczenia w dół. Niezbędnym warunkiem jest jakiekolwiek nachylenie terenu.

Klasycznymi rodzajami ruchów masowych są:

  • Odpadanie
  • Obrywanie
  • Osuwanie
  • Spełzywanie
  • Spływanie

Nietypowymi rodzajami ruchów masowych są:

  • Soliflukcja
  • Lawina
  • Lahar
  • Spłukiwanie
  • Cieczenie

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Rzeźba krasowa

Formy terenu powstałe pod wpływem rozpuszczania skał wapiennych przez kwas węglowy (H2CO3).

Do form powierzchniowych należą:

  • Lejek krasowy
  • Uwał
  • Polje
  • Żłobki i żebra krasowe
  • Ponor
  • Zapadlisko krasowe
  • Wywierzysko
  • Ostaniec krasowy
  • Kras wieżowy

Do form podziemnych należą:

  • Jaskinia
  • Korytarz krasowy
  • Komin krasowy (studnia krasowa)
  • Komora jaskini
  • Draperia (naciekowa)
  • Misa martwicowa
  • Stalagmit
  • Stalaktyt i makarony
  • Stalagnat

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Soliflukcja

Jeden z nietypowych rodzajów ruchów masowych, proces dotyczący występującej min. w tundrze wieloletniej zmarzliny, która rozmarzając latem w warstwie przypowierzchniowej nasiąka wodą, pełza w dół “ześlizgując się” po stale zamarzniętej warstwie głębiej zalegającej ziemi. Obszar pełzający nazywa się językami soliflukcyjnymi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Spełzywanie

Jeden z klasycznych rodzajów ruchów masowych, podobnie do spływania jest skutkiem nasiąkania gruntu wodą, ale polega na powolnym przesuwaniu się całej masy terenu w dół zbocza co jednak dzieje się względnie powoli. W porównaniu z innymi ruchami masowymi obejmuje rozległe tereny o relatywnie niewielkim nachyleniu. Proces ten jest łatwy do zaobserwowania, ponieważ dochodzi do charakterystycznego przechylenia pionowych obiektów na obszarze pełzającego gruntu np. drzew, ogrodzeń i linii energetycznych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Spłukiwanie

Jeden z nietypowych rodzajów ruchów masowych, podobnie jak spływanie zachodzi pod wpływem wód opadowych, ale dotyczy głównie obszarów suchych i półsuchych, gdzie nagłe pojawienie się ulewnego opadu wypłukuje duże ilości materiału (czemu sprzyja brak roślinności w warunkach pustynnych i półpustynnych). W wyniku tego procesu mogą powstawać koryta rzek okresowych czyli wadi (uedy) oraz formy terenu takie jak parowy i wąwozy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Spływanie

Jeden z klasycznych rodzajów ruchów masowych, zachodzi bezpośrednio na skutek opadów i nasiąknięcia gruntu wodą, a materiał przemieszcza się z dużą prędkością w sposób podobny do lawiny. Może obejmować błoto, grunt lub niewielki gruz skalny.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stalagmit

Jedna z form krasu podziemnego, naciek jaskiniowy narastający od dna jaskini z kapiącej ze stropu wody z węglanem wapnia.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stalagnat

Jedna z form krasu podziemnego, naciek jaskiniowy w formie kolumny, połączenie narastających: stalagmitu ze stalaktytem.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stalaktyt

Jedna z form krasu podziemnego, naciek jaskiniowy narastający od stropu jaskini ze ściekającej wody z węglanem wapnia, przypomina zwisający sopel.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stok

Pochylona powierzchnia terenu, dotyczy zwłaszcza form wypukłych takich jak góry lub wzniesienia.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stożek usypiskowy (Piarg)

Rumowisko skalne drobnego materiału, nagromadzone na przedpolu żlebu, powstaje najczęściej w górach za sprawą ruchów masowych (odpadanie).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Utlenianie (oksydacja)

Jeden z rodzajów wietrzenia chemicznego, proces reakcji niektórych minerałów z tlenem, zwłaszcza związków żelaza. W wyniku procesu powstają nowe minerały albo w istotny sposób zmieniają się ich właściwości np. barwa, która najczęściej zmienia się na czerwoną.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Uwał

Jedna z form krasu powierzchniowego, większe zagłębienie terenu powstałe na skutek połączenia się kilku lejków krasowych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Uwęglanowienie (karbonatyzacja)

Jeden z rodzajów wietrzenia chemicznego, obejmuje skały wapienne, które w wyniku rozpuszczania dwutlenku węgla w wodzie (kwas węglanowy) są niszczone. Szczególnie istotnym przykładem tego rodzaju wietrzenia jest krasowienie czyli rozpuszczanie skał wapiennych prowadzące do powstawania specyficznych form terenu (omówione w osobnym temacie).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Uwodnienie (hydratacja)

Jeden z rodzajów wietrzenia chemicznego, proces łączenia się minerałów z wodą, prowadzący do ich przeobrażenia (z bezwodnego minerału w uwodniony). Przykładami jest przejście anhydrytu w gips czy hematytu w żółty limonit.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wąwóz

Wklęsła forma terenu, rodzaj suchej doliny o płaskim, ale wąskim dnie, okresowo lub sporadycznie wypełniającej się wodą. Kształt doliny ma charakter bliższy literze V, ściany z reguły są wysokie i strome

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wietrzenie

Obejmuje zespół procesów fizycznych, chemicznych i biologicznych prowadzących do powstania zwietrzeliny.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wietrzenie biologiczne

Jeden z trzech rodzajów wietrzenia, obejmuje zarówno wietrzenie fizyczne (mechaniczne) jak i chemiczne, którego źródłem są organizmy żywe (rośliny i zwierzęta). Rycie w ziemi czy kopce utworzone przez krety, są przykładami fizycznego niszczenia skał. Z kolei kwasy wydzielane przez niektóre organizmy, a nawet ich odchody – mogą skutkować zmianą składu chemicznego skał (wietrzenie chemiczne).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wietrzenie chemiczne

Jeden z trzech rodzajów wietrzenia, gdzie oprócz zmiany spoistości skał i ich rozpadu dochodzi także do przekształcenia ich składu chemicznego i tym samym – zmiany ich właściwości zarówno fizycznych jak i chemicznych. Kluczowa w procesie wietrzenia chemicznego jest obecność wody i minerałów.

Rodzajami wietrzenia chemicznego są:

  • Rozpuszczanie (solucja)
  • Utlenienie (oksydacja)
  • Hydroliza
  • Uwodnienie (hydratacja)
  • Uwęglanowienie (karbonatyzacja) prowadząca także do krasowienia

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wietrzenie fizyczne (mechaniczne)

Jeden z trzech rodzajów wietrzenia, polega na zniszczeniu połączeń między warstwami materiału (np. w skale), prowadząc do jej rozpadu, ale bez zmiany składu chemicznego skał. Najważniejszym czynnikiem tego rodzaju wietrzenia jest temperatura (i jej zmienność), w dalszej kolejności obecność wilgoci w materiale.

Rodzajami wietrzenia fizycznego są:

  • Wietrzenie mrozowe (zamróz)
  • Wietrzenie słoneczne (insolacja)
  • Wietrzenie solne (krystalizacja)
  • Wietrzenie ilaste (pęcznienie)

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wietrzenie ilaste (pęcznienie)

Jeden z rodzajów wietrzenia fizycznego (mechanicznego), polega na pęcznieniu i kurczeniu się skał ilastych pod wpływem obecnej w nich wody. W czasie dostawy wody (opad), objętość skał rośnie (pęcznieją), a wraz z ubytkiem wody (parowanie) skały kruszą się i powierzchnia pęka na mniejszy materiał. Zjawisko to często zachodzi na pustyniach zwanych również ilastymi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wietrzenie mrozowe (zamróz)

Jeden z rodzajów wietrzenia fizycznego (mechanicznego), zachodzi w warunkach temperatury wahającej się w okolicach 0°C. W temperaturze dodatniej woda (np. z opadu) wypełnia szczeliny w materiale (skałach). Gdy temperatura spada, woda zamarza i przeistacza się w lód, którego objętość jest o około 10% większa od wody. Dochodzi więc do intensywnego rozpierania materiału (skał) i jego pękania. Gdy temperatura ponownie wzrośnie, lód się topi, a wypływająca woda wypłukuje spękany materiał skalny – zwietrzelinę oraz większe fragmenty skał – rumosz skalny (rozpad blokowy). W takim procesie mogą powstawać zarówno drobne jak i większe oderwane bloki materiału (skał).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wietrzenie słoneczne (insolacja)

Jeden z rodzajów wietrzenia fizycznego (mechanicznego), zachodzi w wyniku silnych wahań temperatury na powierzchni skał wynikających ze zmiany ekspozycji na słońce (najczęściej w cyklu dzień-noc). Dodatkowym czynnikiem wzmacniającym jest zróżnicowanie koloru skał. Zgodnie z albedo – skały ciemne pochłaniają więcej energii niż skały jasne. W cyklu zmiennej dostawy energii słonecznej, dochodzi do ciągłych zmian objętości powierzchni skał, a w konsekwencji – utraty spoistości. W przebiegu zjawiska zachodzą dwa rozpady – ziarnisty (rozsypywanie się skały na pojedyncze minerały) oraz łuszczenia (eksfoliacji) czyli oddzielania się i odpadania przypowierzchniowych fragmentów skał. Ze względu na słabe przewodnictwo cieplne – niszczeniu ulega wyłącznie warstwa powierzchniowa skał. W ostatecznym rozrachunku prowadzi to do powstawania owalnych (okrągłych) bloków skalnych. Idealne miejsce dla występowania zjawiska to obszary o dużej amplitudzie temperatury – gorące pustynie, stoki górskie i stepy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wietrzenie solne (krystalizacja)

Choć dotyczy obecności w skałach soli, nie prowadzi do zmiany składu chemicznego i zaliczane jest do wietrzenia fizycznego. Spowodowane jest powiększaniem objętości kryształków soli w procesie ich krystalizacji. Jest wynikiem wytrącania wody i wahań temperatury, przez co objętość kryształków zmienia się. Zwiększony nacisk na otaczająca skały prowadzi do ich rozpadu. Oprócz soli proces tego wietrzenia może dotyczyć także innych minerałów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wywierzysko

Jedna z form krasu powierzchniowego, miejsce wypływu wód podziemnych z jaskini – źródło krasowe o dużej wydajności.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Zapadlisko krasowe

Jedna z form krasu powierzchniowego, zawalony strop jaskini krasowej mający bezpośredni kontakt z powierzchnią Ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Zbocze

Pochylona powierzchnia terenu, dotyczy zwłaszcza form wklęsłych takich jak fragment kotliny lub doliny, ale też może być używane podobnie jak stok w odniesieniu do form wypukłych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Zwietrzelina

Zniszczony, rozdrobniony i luźny materiał skalny powstający w procesie wietrzenia, podatny na dalsze działanie procesów transportu i akumulacji.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Żleb

Wklęsła forma ukształtowania terenu (o kształcie litery “V”), najczęściej występująca w górach, powstaje w procesie ruchów masowych (odpadania), stopniowo rzeźbiona przez odpadający i toczący się materiał, niekiedy wzmagany płynącą wodą.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Żłobki i żebra krasowe

Jedna z form krasu powierzchniowego, występujące naprzemiennie bruzdy skał wapiennych (żłobki) oraz rozdzielające je grzbiety (żebra). Wyrzeźbione przez wody płynące.

Kliknij by dowiedzieć się więcej