Góry to deformacje powierzchni Ziemi, które powstały jako skutek fałdowania, uskoków tektonicznych lub w wyniku kształtowania się wulkanów. Towarzyszą im inne deformacje.

Spis tematów (kliknij, aby przejść do wyboru tematów)


Wnętrze Ziemi

IV Ruchy górotwórcze

1. Orogenezy

Powstawanie gór zachodzi w procesie orogenezy. Jest to skutek czynników endogenicznych, czyli związanych z działalnością wnętrza Ziemi. Miejscami największej koncentracji gór o najwyższych wysokościach, są obszary graniczne płyt litosfery, zwłaszcza te, których granice są zbieżne.

Mapa budowy geologicznej powierzchni Ziemi

Źródło: https://static.epodreczniki.pl/portal/f/res-minimized/R1OHgf2L0Ldc5/5/2IBjYu11CqDiBZGqUJt0NytcIbyg4Q5X.png

W powierzchniowej warstwie powierzchni Ziemi wyróżniamy tarcze i platformy. Tarcze to warstwa skał krystalicznych niepokryta młodszymi osadami, którymi z kolei pokryta są platformy.

W procesie kształtowania gór zwanym orogenezą gór miały miejsce 3 główne orogenezy:

  • Orogeneza Kaledońska – najstarsza, objęła okres wczesnego Paleozoiku (od Kambru do Dewonu). Powstały wówczas góry nazywane również kaledonidy:

– góry Kaledońskie
– góry Skandynawskie
– Grampiany
– Tienszan (po raz pierwszy)
– Sajany
– Ałtaj
– Góry Jabłonowe
– Góry Świętokrzyskie
– Góry Flinders
– Zachodnia część Sudetów
– Ardeny
– Część Appalachów

  • Orogeneza Hercyńska (zwana również waryscyjską) – środkowa, objęła okres późnego Paleozoiku (od Syluru do Permu). Powstały wówczas góry nazywane również hercynidy:

– Wogezy
– Rudawy
– Schwarzwald
– Harz
– Masyw Centralny
– Pozostała część Sudetów
– Góry Kantabryjskie
– Góry Iberyjskie
– Rodopy
– Ural
– Tienszan (ponownie)
– Pozostała część Appalachów
– Góry Czerskiego
– Góry Smocze
– Góry Przylądkowe
– Wielkie Góry Wododziałowe
– Góry Macdonnella

  • Orogeneza Alpejska – najmłodsza, rozpoczęła się w Triasie (pierwszy okres Mezozoiku) i trwa do dziś. Powstały wówczas góry nazywane również alpidy:

– Pireneje
– Góry Betyckie
– Apeniny
– Alpy
– Karpaty
– Bałkan
– Góry Dynarskie
– Hellenidy (m.in. Pindos)
– Góry Krymskie
– Kaukaz
– Góry Pontyjskie
– Elburs
– Kopet-dag
– Taurus
– Zagros
– Mekran
– Kunlun
– Hindukusz
– Karakorum
– Pamir
– Himalaje
– Góry Arakańskie
– Góry Środkowe
– Góry Koriackie
– Góry Południowochińskie
– Atlas
– Andy
– Kordyliery
– część Gór Skalistych

2. Rodzaje gór

Istnieją trzy główne typy gór: fałdowezrębowe oraz wulkaniczne.

Typy gór

Źródło: https://static.epodreczniki.pl/portal/f/res-minimized/Rk5LnAaK5MXov/5/lOyNwo9Pyvq904CKnKGm7c3pjbFKRPa8.png
  • Góry fałdowe powstają w wyniku kolizji płyt tektonicznych: w procesie subdukcji, gdy płyta oceaniczna podsuwają się pod kontynentalną, lub w wyniku czołowego zderzenia dwóch płyt kontynentalnych. W trakcie zderzenia część materiału jest wypiętrzana i nabiera typowego falistego (fałdowego) kształtu.

Dwa warianty powstawania gór fałdowych

Źródło: https://procesylitosfery.wordpress.com/procesy-endogeniczne/ruchy-gorotworcze/

W warunkach kolizji dwóch płyt kontynentalnych powstały min. góry na granicy płyty indyjskiej i euroazjatyckiej np. Himalaje czy Karakorum. Z kolei w wyniku subdukcji płyt oceanicznej pod kontynentalną powstały np. Andy czy Kordyliery. Subdukcji towarzyszą zjawiska wulkaniczne, których nie obserwuje się przy kolizji płyt kontynentalnych. W obu przypadkach góry fałdowane są z osadów morskich. Górami fałdowymi są przede wszystkim góry z orogenezy alpejskiej np. Karpaty, Alpy, Andy, Himalaje, Atlas oraz Kordyliery.

  • Góry zrębowe – powstają jako efekt wyniesienia w górę części terenu w skutek naprężeń w skorupie ziemskiej wywołanych ruchem płyt tektonicznych. Masy skalne pękają i są przemieszczane wzdłuż uskoków tektonicznych w górę i w dół – gdy część terenu zapada się (zapadlisko tektoniczne, rów tektoniczny), inna jest wynoszona i tworzy góry (zrąb).

Schemat powstawania gór zrębowych

Źródło: https://static.epodreczniki.pl/portal/f/res-minimized/RQAecNDjf49yu/5/1vuhElWkpgLWutUYdV7ZgnndXDToWOlM.png

Wśród gór zrębowych można wymienić przede wszystkim te z orogenezy hercyńskiej min. polskie Sudety i Góry Stołowe, a także Wogezy, Schwarzwald, Góry Smocze, Harz i Tienszan.

  • Góry wulkaniczne – powstają w wyniku wypiętrzania stożka wulkanicznego, który jest ów górą. Mogą występować zarówno na lądzie, jak i na morzach i oceanach (gdzie mogą występować jako podwodne wulkany lub tworzyć wyspy wulkaniczne). Występują zarówno w strefach subdukcji jak i w strefie spreadingu oraz w miejscach występowania tzw. plam gorąca (hot spots).

 

Schemat powstawania gór wulkanicznych

Źródło: https://zywaplaneta.pl/gdzie-powstaja-wulkany/

Górami wulkanicznymi są wszystkie wulkany na świecie (powierzchniowe, o odpowiednio wysokim stożku). Do znanych należą np. Mauna Kea czy Stromboli.

3. Deformacje tektoniczne

W wyniku procesów wewnętrznych, w skorupie ziemskiej dochodzi do naprężeń, w wyniku których oprócz gór, mogą powstać także różnego rodzaju deformacje tektoniczne. W zależności od skutku – jeżeli warstwy skał nie są przerwane nazywamy je deformacjami ciągłymi, natomiast jeżeli dojdzie do przerwania ich ciągłości – deformacjami nieciągłymi. Typami deformacji są:

  • Fałdy – różnego rodzaju wygięcia warstw skalnych, będące deformacjami ciągłymi, które tworzą nowe, złożone struktury.

Przykład fałdu widocznego w skałach

Źródło: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Agiospavlos_DM_2004_IMG003_Felsenformation_nahe.JPG/1280px-Agiospavlos_DM_2004_IMG003_Felsenformation_nahe.JPG

Kluczowymi elementami budowy fałdu są:

– oś – linia biegnąca przez środek fałdu, łączy skrzydła
– powierzchnia osiowa – łączy osie w kolejnych warstwach skalnych
– skrzydło – zespół warstw skalnych nachylonych w tym samym kierunku
– jądro – wewnętrzna część fałdu

W zależności od kierunku nachylenia, fałdy dzielimy na:

– stojące (trzymają pion)
– pochylone (o skrzydłach nachylonych w przeciwnych kierunkach)
– obalone (o skrzydłach pochylonych w jednym kierunku)
– leżące (mają charakter poziomy)

Budowa i rodzaje fałdów

Źródło: https://www.britannica.com/science/axial-plane

Fałdy według kierunku ułożenia skał dzielimy na:

antykliny (siodła) – fałdy wypukłe – w jadrze fałdu są najstarsze skały, a najmłodsze na skrzydłach
synkliny (łęki) – fałdy wklęsłe – w jądrze fałdu są najmłodsze skały, a najstarsze na skrzydłach
monoklina – duży obszar pochylony pod jednakowym, niewielkim kątem (obejmuje znacznie większe formacje niż synklina i antyklina)

Fałdy według kierunku ułożenia skał

Źródło: http://www.eschooltoday.com/landforms/landforms-from-crustal-deformation.html
  • Uskoki – struktury, będące deformacjami nieciągłymi, powstałe w wyniku rozerwania warstw skalnych i ich przesunięcia wzdłuż powstałej powierzchni.

Przykład uskoku widocznego w skałach

Źródło: https://i.pinimg.com/originals/d3/ba/41/d3ba41622db2e775e9f4bfefaba643ae.jpg

Kluczowymi elementami budowy fałdu są:

– skrzydło wiszące – część warstw skalnych wypiętrzona
– skrzydło zrzucone – część warstw skalnych obniżona
– powierzchnia uskokowa – linia, wzdłuż której dochodzi do przesunięcia warstw skalnych

Budowa uskoków tektonicznych

Źródło: http://gossipsloth.com/article/horst-geology


Uskoki możemy podzielić na:

– normalne – powstają na skutek rozciągania skorupy ziemskiej
– odwrócone – powstają na skutek ściskania skorupy ziemskiej
– przesuwcze – powstają, na skutek przesunięć skorupy ziemskiej

Rodzaje uskoków

Źródło: http://www.eschooltoday.com/landforms/landforms-from-crustal-deformation.html