Powrót do słownika (kliknij aby powrócić)

Zapoznaj się z definicjami poniżej lub wybierz inną literę. Aby szybko znaleźć pojęcie użyj komendy “ctrl + f” lub opcji “znajdź” w swojej przeglądarce. Aktualnie w tej sekcji znajduje się 34 definicji.


Wybierz inną literę (kliknij)

Pojęcia (kliknij, aby wyświetlić definicję):

Dajka

Intruzja magmowa typu niezgodnego w formie pionowej lub zbliżonej do pionowej żyły, przecinającej skały przez które przebiega.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dane ilościowe

Jeden z dwóch rodzajów informacji geograficznej.  Informują nas o wielkości lub natężeniu zjawiska, mogą także wskazywać jego zmienność w czasie oraz przestrzenne rozmieszczenie. Najczęściej obejmują duże zbiory informacji, w których nie jest istotne różnicowanie pojedynczych przypadków, ale statystyka całej zbiorowości.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dane jakościowe

Jeden z dwóch rodzajów informacji geograficznej. Informują nas wyłącznie o cechach zjawiska, często w sposób bardzo szczegółowy i wieloaspektowy. Mogą także informować o przestrzennym rozmieszczeniu. Z reguły obejmują pojedyncze, dobrze zbadane przypadki (np. Case Study), w którym szczegółowa specyfika zjawiska ma istotne znaczenie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Deflacja

Jeden z dwóch rodzajów erozyjnej działalności wiatru, wywiewanie luźnego i lekkiego materiału skalnego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Deformacja tektoniczna

Zmiana ułożenia skał względem pierwotnego położenia w wyniku procesu fałdowania lub uskoku tektonicznego. Deformacje dzielą się na ciągłe – gdy struktura skał nie jest przerwana oraz nieciągłe – gdy dochodzi do przerwania tej struktury.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Delta

Jeden z dwóch rodzajów ujść rzecznych. Powstaje, gdy rzeka uchodzi do morza o słabych pływach morskich, niewielkich prądach przybrzeżnych i płytkim wybrzeżu. W ten sposób dochodzi do nadbudowywania ujścia wgłąb morza, a rzeka rozlewa się na boki (ze względu na przeszkadzający jej akumulowany materiał) i uchodzi do niego wieloma odnogami.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Demografia

Dział geografii ludności (często traktowany jako wyodrębniona nauka), zajmujący się statystycznym opisem zmian w społeczeństwie. Obejmuje min ruch naturalny (przyrost naturalny i saldo migracji), strukturę społeczną (wiek, płeć, wyznanie, narodowość, przynależność etniczna, zawód), a także przestrzenne rozmieszczenie ludności i wzajemne oddziaływanie zjawisk związanych z jego strukturą.

Deniwelacja

Różnica wysokości względnej (mierzona najczęściej w metrach) między dwoma dowolnie wybranymi punktami na danym obszarze. Najczęściej pod pojęciem deniwelacji rozumie się różnicę wysokości między najniżej i najwyżej położnym punkcie w danym miejscu lub jako wysokość względną wzniesienia od podnóża do szczytu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Depresja

Jedna z wielkich form ukształtowania powierzchni lądów, występująca na terenie nizin. Obejmuje obszary o wysokości nad poziomem morza są niższej od 0 metrów, a więc leżące de facto poniżej poziomu morza. Gdyby znajdowały się na wybrzeżu, zostałyby zalane przez wodę morską, ale dzięki położeniu w głębi lądu – są po prostu zagłębieniem terenu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Deszcz

Rodzaj opadu atmosferycznego w formie ciekłej zbudowanego z kropel wody o średnicy powyżej 0,5 mm.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Deszcz zenitalny

Rodzaj deszczu występujący w okolicach równika, będący skutkiem cyrkulacji atmosferycznej w strefie międzyzwrotnikowej – wynikiem popołudniowego ochładzania powietrza po wcześniejszym intensywnym parowaniu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Detersja

Jedna z trzech głównych procesów lodowca górskiego i lądolodu, działalność polerująca, wygładzanie skał podłoża po których przemieszcza się lodowiec (lub lądolód) za pomocą lodu lodowcowego i uwięzionych w nim transportowanych skał.

Kliknij by dowiedzieć się więcej
oraz
Kliknij by dowiedzieć się więcej

Detrakcja

Jedna z trzech głównych procesów lodowca górskiego i lądolodu,  polega na wyrywaniu z podłoża dużych bloków skalnych i ich przenoszenie, czasami (w przypadku lądolodów) na odległości sięgające nawet tysięcy kilometrów (w przypadku lodowca górskiego oczywiście na odległość znacznie mniejszą).

Kliknij by dowiedzieć się więcej
oraz
Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dewon

Czwarty okres Paleozoiku, po Sylurze a przed Karbonem. Trwał w okresie 419 mln lat – 359 mln lat BP, łącznie przez 60 mln lat. Ważniejsze wydarzenia:

  • Orogeneza Kaledońska dobiega końca
  • Rozpoczyna się orogeneza Hercyńska (Waryscyjska)
  • Dalsze formowanie Laurazji
  • Pojawiają się pierwsze zwierzęta lądowe
  • Regresja, a później transgresja morza
  • Wielkie Wymieranie Dewońskie – śmierć 40% organizmów morskich (prawdopodobnie na skutek ochłodzenia wód oceanów)

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Długość geograficzna

Jeden z dwóch parametrów określających położenie dowolnego punktu na Ziemi. To kąt dwuścienny między półpłaszczyzną południka 0°, a półpłaszczyzną południka przechodzącego przez dany punkt na Ziemi. W bardziej potocznym rozumieniu, jest to odległość kątowa punktu od południka 0° po łuku. Długość geograficzną określają południki i wynosi ona między 0° a 180° W (zachód) lub 180°E (wschód).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Doba gwiazdowa

Faktyczny rzeczywisty czas obrotu Ziemi wokół własnej osi – wynoszący 23 godzin 56 minut i 4 sekundy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Doba słoneczna

Okres przyjmowany do stosowania rachuby czasu na Ziemi – wynoszący około 24 godzin czas pomiędzy dwoma górowaniami Słońca nad tym samym południkiem.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dolina rzeczna

Zagłębienie obejmujące koryto z wszystkimi terasami rzeki. Różni się ona swoim wyglądem w kolejnych etapach biegu rzeki.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dolina śmierci

Miejsce w zachodnich USA, gdzie w 10.07.1913 odnotowano najwyższą (w historii) na świecie temperaturę: 56,7°C.

Dolina U-kształtna (polodowcowa)

Jedna z erozyjnych form utworzonych przez lodowiec górski, należy do najrozleglejszych form polodowcowych w górach, powstaje w wyniku wdarcia się jęzora lodowcowego do doliny rzeki górskiej (V-kształtnej) i zniszczenia (pocięcia) jej podstawy przez boki jęzora lodowcowego w wyniku czego kształt “V” zmieniany jest w kształt typu “U”.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dolina U-kształtna (rzeki)

Jeden z dwóch rodzajów doliny rzecznej, powstający w biegu dolnym w procesie akumulacji i nadbudowywania rozległych teraz rzecznych. Dolina jest szeroka, a woda płynie wolno w korycie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dolina V-kształtna (rzeki)

Jeden z dwóch rodzajów doliny rzecznej, powstający w biegu górnym rzeki w procesie erozji wgłębnej (dennej). Dolina jest wąska, a woda płynie szybko w korycie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dolina zawieszona

Jedna z erozyjnych form utworzonych przez lodowiec górski, rodzaj bocznej doliny górskiej, która przez jęzor lodowca została odcięta od doliny głównej i znajduje się wyżej niż dolina główna przekształcona w dolinę U-kształtną. Sama mogła być źródłem mniejszego lodowca górskiego (łączącego się w przeszłości z jęzorem lodowca głównego).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dopływ

Mniejsza rzeka, który nie uchodzi bezpośrednio do morza, ale kończy swój bieg zasilając większą rzekę (dla której jest dopływem).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dorzecze

Zlewnia całej rzeki głównej wraz ze zlewniami wszystkich jej dopływów (czyli taka zlewnia, która obejmuje cały system rzeczny).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Downwelling

Jedna z form ruchu wody morskiej, przeciwieństwo upwellingu. Oznacza zapadanie się powierzchniowej warstwy wody oceanicznej w wyniku jej kontaktu z linią brzegową (downwelling przybrzeżny) lub w wyniku kolizji cieplejszych mas wody z masami chłodniejszymi (downwelling termohalinowy/konwergentny).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Downwelling przybrzeżny

Jeden z dwóch rodzajów downwellingu. Jest skutkiem przemieszczania powierzchniowej warstwy wód morskich przez wiatry (zwłaszcza pasaty) wiejące wzdłuż brzegu, w kierunku brzegu ze względu na oddziaływanie siły Coriolisa. Uderzające o brzeg wody zapadają się ku głębinom oceanicznym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Downwelling termohalinowy (konwergentny)

Jeden z dwóch rodzajów downwellingu. Jest częścią globalnej cyrkulacji oceanicznej (termohalinowej). Zachodzi na wysokości 50°-60°S oraz N, gdzie ciepłe wody z okolic równika zderzają się z chłodnymi wodami płynącymi z okolic biegunowych. W wyniku zderzania i mieszania wód, opadają one ku głębinom.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Draperia (naciekowa)

Jedna z form krasu podziemnego, zbiór dużej ilości nacieków jaskiniowych zwisających ze stropu jaskini.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Droga Mleczna

Jedna z galaktyk we Wszechświecie, w której znajduje się Układ Słoneczny (i tym samym Ziemia) – Słońce obiega centrum Drogi Mlecznej. Szacuje się, że może liczyć nawet 400 miliardów gwiazd.

Drumlin

Nietypowa i trudna w jednoznacznej klasyfikacji forma (najczęściej zaliczana do akumulacyjnych form glacjalnych), mająca cechy zarówno akumulacyjne jak i erozyjne, utworzona przez lód lądolodu, ale także przy udziale procesów fluwioglacjalnych. Ma charakter podłużnego garba zbudowanego z gliny, który powstaje w wyniku usypywania materiału skalnego pod lodem lądolodu, następnie wymodelowania ich kształtu przez przesuwający się lądolód oraz płynące pod nim wody. Zwykle występują w dużych grupach tworząc tzw. pole drumlinowe. Mają kształt odwrotny do mutonów – stromy od kierunku nachodzenia lądolodu i łagodny po przeciwnej stronie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dryf kontynentów

Zjawisko ruchu kontynentów powodujące zmianę ich położenia względem siebie, oparte na teorii tektoniki płyt litosfery.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dział wodny

Granica zlewni (dorzecza) – wododział, na mapach najczęściej zaznaczany czerwoną linią, biegnie po punktach, które rozgraniczają obszar zasilania danego obszaru np. po szczytach wzniesień (które w naturalny sposób rozgraniczają obszary z których wody spływają do jednej rzeki od innych obszarów) i zamyka się w miejscu zakończenia rzeki (u jej ujścia do morza/jeziora lub do innej rzeki).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dzień polarny

Okres w roku na skrajnie wysokich szerokościach geograficznych (powyżej 66°34’N i 66°34’S), kiedy Słońce przez całą dobę znajduje się powyżej linii horyzontu. Najdłużej dzień polarny trwa dokładnie na biegunach – pół roku. Wraz z oddalaniem się od bieguna w kierunku koła podbiegunowego, okres ten jest coraz krótszy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej