Powrót do słownika (kliknij aby powrócić)

Zapoznaj się z definicjami poniżej lub wybierz inną literę. Aby szybko znaleźć pojęcie użyj komendy “ctrl + f” lub opcji “znajdź” w swojej przeglądarce. Aktualnie w tej sekcji znajduje się 62 definicji.


Wybierz inną literę (kliknij)

Pojęcia (kliknij, aby wyświetlić definicję):

Kaldera

Pozostałość wulkanu, duże zagłębienie powstałe w wyniku zniszczenia stożka wulkanicznego przez bardzo potężną erupcję. Często tak powstały twór wypełnia woda, co prowadzi do powstania jeziora kalderowego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kaledonidy

Nazwa określająca góry, który powstały w czasie orogenezy kaledońskiej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kalendarz gregoriański

Wprowadzony w 1582 r. bullą Papieża Grzegorza XIII obowiązujący aktualnie na świecie kalendarz. Jego wprowadzenie było konieczne, ze względu na błędy przesunięcia dni wynikające z kalendarza Juliańskiego. Reforma przesuwała czas natychmiast o 10 dni do przodu (likwidując ówczesne przesunięcie czasu o 10 z 12 dni – przywracając stan faktyczny z 325 r. n.e.) oraz korygowała sposób wyznaczania lat przestępnych – lata o numerach podzielnych przez 100, ale niepodzielne przez 400, nie będą przestępne, przy zachowaniu przestępności pozostałych lat o numerach podzielnych przez 4.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kalendarz Juliański

Pierwszy kalendarz porządkujący rachubę czasu, wprowadzony przez Rzymskiego władcę – Juliusza Cezara. W 46 r. p.n.e. wprowadził nowy kalendarz – nazwany od jego imienia – Juliańskim. Kalendarz dzielił rok na 365 dni, a co 4 lata  rok miał 366 dni. Miesiące miały tak jak obecnie – 30 lub 31 dni, a luty 28 dni (co 4 lata – 29). Ze względu na nieprecyzyjność dotyczącą dni przestępnych, w 1582 r. zastąpiony kalendarzem Gregoriańskim.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kambr

Pierwszy okres Paleozoiku, nastąpił bezpośrednio po Proterozoiku, a przed Ordowikiem. Trwał w okresie od 541 mln lat do 485 mln lat BP (56 mln lat). Ważniejsze wydarzenia:

  • Rozpoczyna się orogeneza Kaledońska
  • “Eksplozja Kambryjska” – nagłe pojawienie się olbrzymiej ilości życia (zwłaszcza bezkręgowców), które dały początek wielu współczesnym gatunkom.  Pojawiają się min. trylobity – skamieniałość przewodnia Paleozoiku. Życie wychodzi z morza na ląd na duża skalę.
  • Wielka transgresja mórz – powstanie osadów później wypierzanych

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kamienie szlachetne

Grupą minerałów zasługujących na szczególną uwagę (w większości minerały, w mniejszości skały). Mają olbrzymie znaczenie w jubilerstwie i dużą wartość finansową, ze względu na rzadkość występowania i unikalne właściwości fizyczne (z reguły duża przezroczystość, połysk, piękna barwa (lub całkowity jej brak), jednorodność chemiczna i wysoka twardość (>7 w skali Mohsa).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kanał

Zasadniczo pod tym pojęciem rozumie się wąską formę łączącą dwa sąsiadujące akweny (np. morza), utworzoną sztucznie przez człowieka, najczęściej w miejscu naturalnych przewężeń. W innym rozumieniu może oznaczać akwen podobny do cieśniny, ale nieco od niej szerszy lub nazywany kanałem ze względu na tradycję geograficzną.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kaptaż

Jeden z procesów w biegu górnym rzeki, zachodzący na skutek erozji wstecznej. Cofająca się w górę swojego biegu (w okolicy swojego źródła) rzeka może napotkać inną – sąsiadująca rzekę. W wyniku przecięcia jej biegu dochodzi do jej przechwycenia (kaptażu).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Karbon

Piąty okres Paleozoiku, wystąpił po Dewonie, a przed Permem. Trwał w okresie od 359 mln lat do 299 mln lat BP (podobnie jak Dewon – około 60 mln lat). Ważniejsze wydarzenia:

  • Najintensywniejszy okres orogenezy Hercyńskiej (Waryscyjskiej)
  • Bujny rozwój roślinności, zwłaszcza paprotników
  • Powstaje większość dzisiejszych zasobów węgla kamiennego i brunatnego
  • Pojawienie się pierwszy owadów i gadów
  • Kontynenty zaczynają ponownie się łączyć, koncentrując się w okolicach równikowych

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Karling

Jedna z form rzeźby wysokogórskiej powstającej przy udziale lodowca górskiego, strzelisty szczyt górski wyerodowany u podnóża przez erozję wsteczną pola firnowego powiększającego swój obszar.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kartografia

Jedna z nauk technicznych, zajmująca się tworzeniem i użytkowaniem map. W geografii ma charakter nauki pomocniczej, ale jej znaczenie jest kluczowe dla całej geografii. Odpowiada za tworzenie map, przedstawiających wszelkie zjawiska geograficzne.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kaskada

Jedna z form terenu w biegu górnym i środkowym rzeki, seria małych wodospadów utworzonych na skupisku wielu następujących po sobie progów skalnych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Katarakta

Jedna z form terenu w biegu górnym rzeki, twarde skały krystaliczne niepoddające się erozji rzecznej – rodzaje progów rzecznych pełniących funkcję małej zapory. Często występują one na skraju wodospadów, ale nie jest to regułą, mogą występować także w zwykłym nurcie rzeki, samemu tworząc mini-wodospad prowadząc do spiętrzenia wody.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kem

Jedna z akumulacyjnych form fluwioglacjalnych, pojedynczy, z reguły niewysoki pagórek piaszczysto-żwirowy, powstający w szczelinach lodowcowych, gdzie gromadziła się woda z topniejącego lądolodu i deponowała luźny materiał skalny.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kenozoik

Trzecia Era w Eonie Fanerozoiku, która rozpoczęła się 66 mln lat BP i aktualnie trwa. Początek tej erze dało  Wielkie Wymieranie Kredowe na koniec Mezozoiku. To era dynamicznego rozwoju ssaków i pojawienia się człowieka oraz uformowania współczesnego położenia lądów i oceanów. Dzieli się na Paleogen, Neogen oraz Czwartorzęd.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klasy bonitacyjne

Hierarchia jakościowa gleb pod względem ich żyzności, w Polsce przyjęta skali VI-stopniowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klif (faleza)

Forma ukształtowania linii brzegowej, typ brzegu wysokiego. Wyglądem przypomina ścianę skalną (urwisko), graniczące bezpośrednio z morzem.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klimat

To stały, powtarzalny zespół zjawisk pogodowych charakterystyczny dla danego obszaru, ustalony na podstawie wieloletnich obserwacji. Nazywany bywa także statystyką elementów pogody.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klimat górski

Typu klimatu astrefowego, charakterystyczny dla obszarów wysokogórskich. Cechuje się stałym spadkiem temperatury (0,6°C/100 m) i ciśnienia (11,5 hPa/100 m) wraz z wysokością, występowaniem opadów orograficznych, wiatrów górskich i dużą zmiennością pogody. Typowe dla obszaru objętego takim klimatem jest występowanie pięter roślinności.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klimat lokalny

Zmodyfikowany w stosunku do generalnie panującego na danym obszarze, klimat niewielkiego obszaru. Zmienność warunkowana jest przez kierunek ekspozycji terenu, jego pokrycie i lokalną topografię.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klimat miejski (miejska wyspa ciepła)

Jeden z klimatów astrefowych, charakterystyczny dla dużych obszarów silnie zurbanizowanych. W związku z obecnością w takim miejscu sztucznego ogrzewania, niskiego albedo miejskiej zabudowy oraz zanieczyszczenia atmosfery gazami cieplarnianymi, dochodzi do wzrostu temperatury powietrza (nawet o 2-3°C) w centrum obszaru w stosunku do strefy podmiejskiej i obszaru otaczającej wsi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klimat monsunowy

Jeden z klimatów astrefowych, charakterystyczny dla obszaru południowej i południowo-wschodniej Azji. Związany jest z obecnością wiatru okresowo-zmiennego – Monsunu. Charakteryzuje się deszczowym ciepłym latem i prawie bezdeszczową, nieco chłodniejszą zimą.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klimat okołobiegunowy

Jeden z klimatów strefowych, charakterystyczny dla obszarów wysokich szerokości geograficznych. Charakteryzuje się niewielkimi opadami i bardzo niskimi temperaturami o raczej wysokiej amplitudzie. Występuje w odmianie subpolarnej (łagodniejszy) i polarnej (bardziej surowy).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klimat peryglacjalny

Typ klimatu występujący na przedpolu lądolodu, zimny i surowy. Teren pod jego wpływem jest całkowicie lub prawie całkowicie pozbawiony roślinności co sprzyja działalności eolicznej, a zwłaszcza deflacji lessu i jego transportu na duże odległości, a następnie akumulowaniu w postaci pokryw lessowych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klimat podzwrotnikowy

Jeden z klimatów strefowych, charakterystyczny dla obszarów w niewielkiej odległości od zwrotników. Występuje w odmianie suchej i wilgotnej (śródziemnomorskiej). Charakteryzuje się opadami przeważnie zimą o zróżnicowanej amplitudzie, ale temperaturze średniej nie spadającej poniżej 0°C.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klimat równikowy

Jeden z klimatów strefowych, charakterystyczny dla bezpośredniego sąsiedztwa równika. Obejmuje odmiany równikową wybitnie wilgotną, podrównikową wilgotną i podrównikową suchą. Cechuje się generalnie najwyższymi opadami na Ziemi (nawet do 3000 mm) i względnie stałą, wysoką temperaturą (około 25°C.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klimat umiarkowany

Jeden z klimatów strefowych, charakterystyczny dla obszarów średnich szerokości geograficznych. Obejmuje wiele odmian – ciepłe i chłodne, morskie, przejściowe i kontynentalne. Cechuje się występowaniem 4 pór roku o mniej lub bardziej wyraźnie zarysowanych granicach. Lato cechują najwyższe opady i najwyższe temperatury, z kolei zimą temperatury spadają poniżej 0°C i opady maleją. Amplitudy w tej strefie mogą się wahać od niewielkich do największych na Ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klimat zwrotnikowy

Jeden z klimatów strefowych, charakterystyczny dla okolic zwrotników. Występuje w odmianie suchej i wilgotnej. Temperatura nie spada poniżej 10°C, amplitudy są raczej duże. W odmianie suchej opadów nie ma w ogóle lub są bardzo niskie. Odmiana wilgotna będąca najczęściej skutkiem prądów morskich lub cyrkulacji monsunowej, cechuje się wysokimi opadami (nawet 2000 mm), zwłaszcza latem.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klimatologia

Dział geografii fizycznej, zajmujący się badaniem przestrzennego zróżnicowania klimatów Ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klin wysokiego ciśnienia

Jeden z układów barycznych. Powstaje na peryferiach wyżu – pomiędzy dwoma niżami, izobary na mapie mają kształt litery “U”.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kocioł (nisza) eworsyjny

Jedna z form terenu w biegu górnym rzeki. To zagłębienia wyżłobione przez rumowisko skalne obracane w skutek ruchu wirowego wody w rzece na przedpolu wodospadu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kocioł polodowcowy (cyrk, kar)

Jedna z erozyjnych form utworzonych przez lodowiec górski, pozostaje ukryty, dopóki wypełnia go pole firnowe. Ujawnia się, w momencie gdy klimat ociepla się i lodowiec zanika. To kotlinowate zagłębienia utworzone w wyniku powiększanie się obszaru i pogłębienia pola firnowego, otoczone wyższymi partiami górskimi najczęściej z trzech stron. Kotły po wytopieniu lodowca często przeistaczają się w jeziora górskie zwane jeziorami cyrkowymi (karowymi), ale nie zawsze musi się tak stać.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kolumbia (superkontynent)

Najstarszy znany superkontynent, obejmujący przypuszczalnie około 75% lądów. Uformował się w Proterozoiku. Prawdopodobnie powstał między 2 mld lat – 1,5 mld lat BP. Niewiele wiadomo na jego temat.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kometa

Niewielkie ciało niebieskie zbudowane najczęściej z lodu i zamrożonych gazów oraz okruchów skalnych. Posiada także jądro. Komety cechuje ruch po orbitach, ale w okolicach Słońca pojawiają się rzadko (komety okresowe) lub wyłącznie 1 raz (komety nieokresowe). Przelot blisko Słońca powoduje parowanie lodu i tworzenie charakterystycznych obiektów – komy (otoczka wokół jądra) oraz warkoczy – gazowego i pyłowego. Warkocz gazowy jest zawsze zwrócony w przeciwnym kierunku do Słońca, natomiast warkocz pyłowy – zgodny z trajektorią lotu komety.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Komin boczny

Jeden z elementów budowy wulkanu, najczęściej ukośny kanał łączący komin wulkaniczny ze stożkiem pasożytniczym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Komin krasowy (studnia krasowa)

Jedna z form krasu podziemnego, pionowe połączenie między fragmentami jaskini.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Komin wulkaniczny

Jeden z elementów budowy wulkanu, najczęściej pionowy kanał łączący ognisko magmowe z kraterem.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Komora jaskini

Jedna z form krasu podziemnego, fragment jaskini dużych rozmiarów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Komórka Ferrela

Druga z trzech komórek globalnej cyrkulacji atmosferycznej, obejmująca strefy umiarkowane. Jest wypadkową dwóch pozostałych komórek tj. Komórki Hadleya i Komórki Polarnej. Występują w niej stałe wiatry zachodnie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Komórka Hadleya

Pierwsza z trzech komórek globalnej cyrkulacji atmosferycznej, obejmująca strefę międzyzwrotnikową. Początek cyrkulacji daje olbrzymia dostawa ciepła w okolicach równika. Charakterystyczna jest obecność stałego niżu i opadów zenitalnych nad równikiem, wyżów i braku deszczu nad zwrotnikami oraz stałego wschodniego wiatru – Pasatu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Komórka Polarna

Ostatnia z trzech komórek globalnej cyrkulacji atmosferycznej, obejmująca strefy okołobiegunowe. Obieg w tej komórce warunkuje bardzo niewielka dostawa ciepła w okolicach biegunów, powodująca kształtowanie się tam stałych wyżów. W strefie tej występują stałe wiatry wschodnie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kontynentalizm (klimatu)

To nabieranie przez klimat wraz ze wzrostem odległości od morza – cech klimatu kontynentalnego, czyli takiego, gdzie znacząco wzrasta amplituda temperatury między porami roku (lato-zima), przez co lata stają się gorące, a zimy mroźne. Typowy dla kontynentalizmu jest spadek wielkości opadów wraz z oddalaniem się od morza.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Konwekcja

To pionowy ruch powietrza, wywołany najczęściej przez zmiany temperatury powietrza. Gwałtowne nagrzewanie powierzchni ziemi prowadzi do powstawania prądów wstępujących – unoszenia powietrza do górnych warstw troposfery, gdzie schładza się wraz z wysokością. Ubytek powietrza powoduje powstanie ośrodka niżowego. Z kolei gdy wychłodzone powietrze osiada (ogrzewając się lub nie) w postaci prądów zstępujących – zwiększa nacisk na grunt, powodując powstanie ośrodka wyżowego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Korazja

Jeden z dwóch rodzajów erozyjnej działalności wiatru, polega na niesieniu przez wiatr lekkiego materiału (pyłu i piasku), który napotyka przeszkodę w postaci większych bloków skalnych. Wiatr uderza o te skały niesionym materiałem i szlifuje jego powierzchnię. Ze względu na ograniczoną siłę wiatru, najintensywniej zachodzi do około 30 cm nad powierzchnią ziemi (gdzie unoszone są największe odłamki skalne zdolne do szlifowania).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Korytarz krasowy

Jedna z form krasu podziemnego, poziome połączenie między fragmentami jaskini.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Koryto rzeki

Podłużne zagłębienie terenu, którym płynie woda rzeki. W biegu górnym przyjmuje kształt zbliżony do litery “V”, a w biegu dolnym do litery “U”.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kosa

Piaszczysty wał podobny do mierzei, ale mający połączenie z lądem tylko z jednej strony (i tylko z jednej strony narastający) oraz nieodcinające całkowicie akwenu, prowadzi do powstawania pół-otwartych zatok.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Krajobraz młodoglacjalny

Zespół charakterystycznych form ukształtowania powierzchni terenu utworzonych przez bytujący na danym obszarze relatywnie niedawno lądolód, gdzie ślady jego obecności widoczne są gołym okiem i nie zostały zatarte przez inne procesy.

Krajobraz staroglacjalny

Zespół charakterystycznych form ukształtowania powierzchni terenu utworzonych przez bytujący na danym obszarze lądolód w odległej przeszłości, gdzie ślady jego obecności są trudne do zaobserwowania, ze względu na ich zatarcie przez inne procesy.

Kras wieżowy

Jedna z form krasu powierzchniowego, nietypowa, podobna do ostańca krasowego, ale zwykle o znacznie większych wymiarach i bardziej pionowym charakterze, jest jednym z przykładów rzeźby krasowej występującej w klimacie międzyzwrotnikowym. Może występować także jako element linii brzegowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Krasowienie

Jeden z rodzajów wietrzenia chemicznego, proces rozpuszczania skał pod wpływem kwasu węglowego (H2CO3), prowadzący do powstania charakterystycznych form rzeźby krasowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Krater Barringera

Krater uderzeniowy w stanie Arizona w USA, powstały w wyniku uderzenia dużego meteorytu (o średnicy ~50 m). Wymiary krateru to 1200 m szerokości i 170 m głębokości. Jest jednym z najlepiej zachowanych miejsc uderzeń meteorytów na Ziemi, ze względu na korzystne warunki pustynnego klimatu i niewielką erozję.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Krater wulkaniczny

Jeden z elementów budowy wulkanu, zagłębienie o lejkowatym kształcie, końcowa część komina wulkanicznego, miejsce erupcji wulkanicznej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kreda

Ostatni okres Mezozoiku, po Jurze, a przed Paleogen z ery Kenozoicznej, trwający w okresie 145 mln lat – 66 mln lat BP (79 mln lat). Jest najdłuższym okresem od Prekambru. Ważniejsze wydarzenia:

  • Trwa orogeneza alpejska
  • Wielkie transgresje morskie
  • Powstają światowe zasoby kredy piszącej ze szczątków organizmów morskich
  • Szczytowy okres dominacji dinozaurów
  • Intensywny rozwój ptaków
  • Laurazja i Gondwana rozpadają się na współczesne kontynenty

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kroczek

Urządzenie techniczne wykorzystywane w kartografii. Wyglądem przypomina cyrkiel, jednak zamiast nóżki z grafitem posiada drugą nóżkę z igłą.  Wykorzystuje się go do dokonywania pomiarów odległości na mapie.

Dział geografii fizycznej, zajmujący się badaniem przestrzennego zróżnicowania ukształtowania powierzchni Ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Krupa śnieżna

Jeden z rodzajów opadu o postaci kulistych nieprzezroczystych ziarnek lodu o średnicy 2-5 mm.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kryptodepresja

To pojęcie odnoszące się depresji zalanych wodą np. dna lądowego zbiornika wodnego. Jeżeli ów dno np. jeziora znajduje się poniżej poziomu morza – mówimy o kryptodepresji.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Krzywa hipsograficzna

Wykres przedstawiający procentowy udział określonych wysokości nad poziomem morza (także pod poziomem morza) w powierzchni danego kraju, kontynentu lub całej Ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kserofity

Grupa roślin sucholubnych, które wykształciły przystosowanie do trudnych warunków życia w miejscach takich jak pustynie i półpustynie. Dzielą się na sklerofity i sukulenty.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Księżyc

Zwany naturalnym satelitą, to najczęściej skalny lub lodowy obiekt krążący (zazwyczaj cechuje go obrót synchroniczny) wokół planety, planety karłowatej lub planetoidy. Najwięcej księżyców mają Jowisz i Saturn, Ziemia ma jedne księżyc, Mars – dwa. Obecnie znamy 185 księżyców w Układzie Słonecznym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Księżyc (naturalny satelita Ziemi)

Jedyny naturalny satelita Ziemi i tak duży obiekt krążący wokół Ziemi. Ma średnicę 3476 km, czyli około 27% średnicy Ziemi. Oddziałując na Ziemię wspólnie ze Słońcem powoduje powstawanie pływów. Ponieważ Księżyc znajduje się w synchronicznej rotacji z Ziemią, zawsze widoczna jest tylko jedna jego strona. Posiada także jądro. Powierzchnia posiada liczne kratery po uderzeniach innych ciał niebieskich. Znajduje się w stałej odległości około 384 tys. km od Ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kwadra

Jedna z czterech głównych faz Księżyca. Wyróżniamy Kwadrę Pierwszą (poprzedzającą Pełnię) i Kwadrę Trzecią (poprzedzająca Nów). W czasie kolejnych kwadr widoczna jest połowa tarczy (I i III Kwadra), cała tarcza (Pełnia) Księżyca lub jest on całkowicie niewidoczny gołym okiem (Nów). Gdy Księżyc znajduje się w I lub III kwadrze, występują słabsze pływy kwadraturowe.

Kliknij by dowiedzieć się więcej