Powrót do słownika (kliknij aby powrócić)

Zapoznaj się z definicjami poniżej lub wybierz inną literę. Aby szybko znaleźć pojęcie użyj komendy “ctrl + f” lub opcji “znajdź” w swojej przeglądarce. Aktualnie w tej sekcji znajduje się 35 definicji.


Wybierz inną literę (kliknij)

Pojęcia (kliknij, aby wyświetlić definicję):

Parsek

Jednostka odległości stosowana w astronomii i określana skrótem “pc”. Największa z jednostek miar stosowanych w astronomii. 1 pc = 3,26 roku świetlnego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pasat

Stały wiatr wschodni (a dokładniej północno-wschodni i południowo-wschodni w zależności od półkuli) wiejący ze zwrotników w kierunku równika, będący efektem cyrkulacji atmosferycznej w komórce Hadleya.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pas Kuipera

Cześć układu Słonecznego rozciągająca się za orbitą Neptuna i obejmująca znacznie olbrzymią liczbę małych obiektów (być może nawet miliardy planetoid) oraz co najmniej 3 planety karłowate (w tym jego najjaśniejszy obiekt – Pluton oraz Haumea i Makemake). Szacuje się, że nawet 70 000 obiektów w tym pasie może mieć średnicę ponad 100 km. Jest znacznie szerszy i bardziej masywny od Pasa planetoid.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pas planetoid

Obszar między Marsem i Jowiszem (zwany też głównym pasem planetoid), pełny niewielkich ciał niebieskich, z których przynajmniej kilkadziesiąt milionów ma średnicę do kilku metrów. Szacuje się, że nawet do 2 milionów planetoid ma średnicę >1km, a 200 z nich ma średnicę większą niż 200 kilometrów. Jednak tylko 4 z nich osiągają duże rozmiary (Ceres, Westa, Pallas, Hygiea) – średnica powyżej 400 km (i stanowią łącznie 50% masy całego Pasa). Łączna masa całego Pasa to zaledwie 4% masy Księżyca.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Piorun

Zwany też błyskawicą, jest to naturalne wyładowanie elektryczne w atmosferze, występujące podczas burzy. Jest to zjawisko fizyczne, które ma miejsce we wnętrzu chmury burzowej, pomiędzy chmurami albo między chmurami a powierzchnią ziemi. Wraz z piorunem pojawia się prawie zawsze grom dźwiękowy, czyli efekt akustyczny oraz oślepiający efekt świetlny.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pedologia

Inaczej gleboznawstwo. Dział geografii fizycznej, zajmujący się badaniem przestrzennego zróżnicowania pokrywy glebowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pełnia

Jedna z astronomicznych faz Księżyca (po I kwadrze, a przed III kwadrą), w której Księżyc znajduje się za Ziemią, przez co jest całkowicie oświetlony i jest z Ziemi widoczny cała jego tarcza (gołym okiem). Gdy Księżyc znajduje się w Pełni występują silne pływy syzygijne.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Peryhelium

Moment w ciągu roku (między 2 a 5 stycznia każdego roku), kiedy  Ziemia znajduje się najbliżej Słońca, w odległości około 147,1 milionów kilometrów. To o około 5 milionów kilometrów (około 3,4%) bliżej, niż w czasie aphelium. Występowanie peryhelium wynika z elipsoidalnego kształtu orbity Ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pilotaż (ankiety)

Czynność w procesie badania ankietowego, polegająca na przetestowaniu przygotowanego kwestionariusza ankiety na małej próbie badawczej, w celu jego weryfikacji i dokonania ewentualnych poprawek. Pilotaż poprzedza bezpośrednio właściwie badanie ankietowe.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Plan

Bardzo szczegółowy obraz niewielkiego fragmentu powierzchni Ziemi (najczęściej miasta lub dzielnicy), przedstawiony w  dużej skali. Ponieważ na planie przedstawia się niewielkie obszary, możliwe jest pominięcie faktu krzywizny Ziemi i związanych z tym deformacji. Na planie zamiast siatki kartograficznej czasami stosuje się specjalną siatkę kwadratów – mającą na celu pomóc w orientacji w terenie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Planeta

Ciało niebieskie okrążające gwiazdę lub pozostałości gwiezdne, w którego wnętrzu nie zachodzą reakcje termojądrowe. Jest wystarczająco duży, aby uzyskać prawie kulisty kształt oraz osiągnąć dominację w przestrzeni wokół swojej orbity. Świeci światłem odbitym. W Układzie Słonecznym wyróżniamy 8 planet podzielonych na dwie grupy. Do pierwszej zaliczamy: Merkurego, Wenus, Ziemię i Marsa (planety skaliste – “typu Ziemskiego”). Druga grupa to: Jowisz, Starun, Uran i Neptun (planety gazowe – “planety olbrzymy”).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Planeta karłowata

Ciało niebieskie okrążające gwiazdę, które spełnia wszystkie kryteria potrzebne do bycia uznanym za planetę, za wyjątkiem jednego – nie oczyściło swojego sąsiedztwa z innych relatywnie dużych obiektów. Zazwyczaj są to obiekty znacznie mniejsze od planet. Uznajemy za takie przynajmniej 5 ciał niebieskich w Układzie Słonecznym – Ceres, Pluton (do 2006 r. uznawany za planetę), Haumea, Makemake, Eris.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Planetoida

Jedno z ciał niebieskich występujących w Układzie Słonecznym. To niewielki obiekt, zwykle o średnicy <1000 km, podobnie jak planety obiegający Słońce po orbicie. Ma skalistą lub lodową powierzchnię i nieregularny kształt, często nosi znamiona kolizji z innymi obiektami. Dwoma głównymi skupiskami planetoid są: pas główny planetoid (między Marsem i Jowiszem) oraz pas Kuipera.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pluton

Do 2006 r. ostatnia (dziewiąta) planeta Układu Słonecznego, następnie zdegradowany do roli planety karłowatej. Zbudowany jest głównie z lodu, jest mniejszy niż Księżyc, choć sam również ma naturalne satelity. Pluton cechuje się nietypową orbitą, która sprawia, że czasami znajduje się bliżej Słońca niż Neptun.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pływy (morskie)

To zmiana wysokości poziomu morza – podnoszenie (przypływ) i opadanie (odpływ). Pływy powodowane są przez działanie siły odśrodkowej wynikającej z ruchu obrotowego Ziemi oraz sił grawitacyjnych – przyciągania Księżyca i Słońca (w mniejszym stopniu). W ciągu każdej doby Księżycowej (czyli w czasie około 24 godzin i 50 minut – czas potrzebny do kolejnego górowania Księżyca) występują 2 przypływy i 2 odpływy. Średni czas pomiędzy kolejnymi przypływami wynosi 12 godzin i 27 minut. Dzielimy je na słabsze – kwadraturowe oraz silniejsze – syzygijne.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pływy kwadraturowe

Jeden z rodzajów pływów morskich, występuje gdy Słońce, Ziemia i Księżyc tworzą kąt prosty. Ma to miejsce w I i III kwadrze  Księżyca. Są słabsze niż pływy syzygijne, ponieważ oddziaływanie Słońca i Księżyca na Ziemię odbywa się w innych kierunkach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pływy syzygijne

Jeden z rodzajów pływów morskich, występuje gdy Słońce, Ziemia i Księżyc znajdują się w linii prostej. Ma to miejsce w czasie Nowiu i Pełni Księżyca. Są to silniejsze pływy (od kwadraturowych), ponieważ siły Słońca i Księżyca nakładają się.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Podtopienie

Jest lokalnym zjawiskiem (często poprzedzającym powódź) spowodowanym najczęściej przez gwałtowne ulewy i związane z tym zalanie niektórych miejsc niesąsiadujących ze zbiornikami wodnymi np. w wyniku niezdolności kanalizacji miejskiej do odbioru tak dużej ilości wody.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Podziałka liniowa

Jeden z rodzajów skali stosowanych na mapie. Ma charakter graficzny i miło swojej małej popularności, jest najbardziej użyteczna ze względu na zachowanie prawdziwości mimo deformacji map w wyniku procesów drukarskich. Konstrukcja tej skali opiera się na narysowaniu odcinka i podzielenia go na równe części odpowiadające odległościom. Wykorzystując linijkę można szybko sprawdzić stosunek odległości na mapie do odległości rzeczywistej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pogoda

To chwilowy stan atmosfery, obserwowany w danym miejscu i czasie. Na pogodę składają się różne obserwowalne zjawiska. Cechą pogody jest jej duża i ciągła zmienność w obrębie pewnych prawidłowości typowych dla danego obszaru w danym czasie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pokrycie terenu

Obejmuje zarówno rodzaj terenu jak i jego kolor. Niektóre obszary mają znacznie większą zdolność magazynowania ciepła – np. lasy czy zbiorniki wodne. Latem będą one chłodniejsze, ale zimą cieplejsze. Dokładnie odwrotną specyfikę będą miały obiekty infrastruktury, budynki, nagi grunt czy piasek. Z kolei ciemne asfaltowe drogi będą znacznie cieplejsze, ze względu na niższe albedo w porównaniu np. ze śniegiem. Pokrycie terenu wpływa także na wiatr. Ściana lasu czy gęsta zabudowa zmniejsza lub całkowicie wytłumia prędkość wiatru. Z kolei przestrzenie otwarte, takie jak pustynie czy zbiorniki wodne – są obszarami o silnych wiatrach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Południk

Półokrąg łączący ze sobą biegun północny i biegun południowy (najkrótszą możliwą drogą). Długość każdego południka to około 20 000 km. Podróżując wzdłuż południka przemieszczany się na północ (N) lub południe (S), ale same południki w określaniu położenia punktu służą do wskazywania położenia na zachodzie (W) lub wschodzie (E). Istnienie południków ma charakter umowny – pomocniczy. Istnieją dwa szczególne południki – południk początkowy zwany południkiem zerowy (0°) oraz południk 180° – dokładnie po drugiej stronie Ziemi od południka zerowego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Południk 0

Najważniejszy z południków (zwany również południkiem początkowym),  o współrzędnej geograficznej 0°. Dzieli Ziemię na półkule: zachodnią i wschodnią.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Południk 180

Drugi najważniejszy z południków (zwany również międzynarodową linią zmiany daty),  o współrzędnej geograficznej 180°W/E. Jest przedłużeniem południka 0° po drugiej stronie planety. Stanowi umowną granicę początku i końca doby oraz zmiany daty.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Posterunek meteorologiczny

Miejsce dokonywania pomiarów meteorologicznych, trzykrotnie w ciągu doby – o 6, 12 i 18, a więc zdecydowanie rzadziej niż na stacji meteorologicznej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Powietrze atmosferyczne

Mieszanina gazów w atmosferze, charakteryzująca się stałym składem do pewnej wysokości nad poziomem morza (tj. do około 100 km nad ziemią) tj:

  • azot (78,08%)
  • tlen (20,95%)
  • inne (0,97%) – argon (0,93%), dwutlenek węgla (0,04%) neon, hel, krypton, wodór, ksenon, ozon, metan (łącznie poniżej 0,01%)

Oraz elementami, których udział procentowy może się zmieniać:

  • para wodna (od 0% nad biegunami do 4% nad ciepłymi morzami)
  • dwutlenek węgla (stały wzrost spowodowany działalnością człowieka, wyższe stężenie przy powierzchni Ziemi)
  • ozon (najwyższe stężenie w warstwie ozonowej)

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Powódź

Jest zjawiskiem hydrologicznym powodowanym przez czynniki atmosferyczne. Powódź to takie zwiększenie poziomu w rzece (wezbranie), które powoduje straty gospodarcze, a więc najczęściej zalanie okolic koryta rzeki przez wodę z tej rzeki. Powodują ją gwałtowne roztopy lub długotrwałe duże opady.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Poziomica

Jedna z ważniejszych izolinii – łączy punkty o jednakowej wysokości bezwzględnej w m.n.p.m.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Prądy morskie

Ruch wody morskiej definiowany często jako “rzeka w Oceanie”, charakteryzuje się cieplejszą (ciepły prąd morski) lub chłodniejszą (zimny prąd morski) wodą niż woda otaczająca, w której się przemieszcza. Powstawanie prądów morskich jest wynikiem globalnej cyrkulacji atmosferycznej i związanym z tym układem wiatrów stałych. Prądy morskie są jednym z najistotniejszych czynników klimatotwórczych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Prędkość kątowa

To czas obrotu Ziemi wokół własnej osi wyrażany w stopniach w jednostce czasu. Całkowity czas obrotu o 360° wynosi 24 godziny (1440 minut), z czego wynika, że w ciągu jednej godziny (60 minut) dokona się obrót o 15°, a czas obrotu o 1° wynosi 4 minuty. Wszystkie punkty na Ziemi obracają się z tą samą prędkością kątową, za wyjątkiem nieruchomych biegunów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Prędkość liniowa

To czas obrotu Ziemi wokół własnej osi wyrażony w kilometrach na godzinę. Czas ten jest inny dla różnych punktów na Ziemi, ponieważ każdy ma do pokonania inny dystans, a musi on zostać pokonany w tym samym czasie. Np. punkty leżące na równiku poruszają się najszybciej (najdłuższa droga do pokonania) z prędkością około 1670 km/h, z kolei im bliżej do biegunów tym prędkość niższa. Bieguny mają prędkość 0, ponieważ stoją w miejscu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Prędkość światła

To prędkość fali elektromagnetycznej w próżni, wynosząca 299 792 458 m/s.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Prognoza pogody

Proces przewidywania zmian stanu atmosfery w krótkiej perspektywie czasowej, oparty o statystykę sieci pomiarowej (stacji i posterunków meteorologicznych) według przyjętych międzynarodowych standardów. Prognozy pogody dzielą się na krótkoterminowe (do kilku dni) i długoterminowe. Najdłuższe prognozy obejmują do 16 dni. Im dłuższa prognoza pogody tym mniejsza jej precyzja. Najbardziej wiarygodne są prognozy na następny dzień, których trafność przekracza 90%. Prognozy wielodniowe obniżają trafność nawet do niemal 50%, przez co ich znaczenie jest relatywnie małe. O ile można przewidzieć z dużą dokładnością, że w pewnym okresie dojdzie do np. dużego ochłodzenia, podanie w perspektywie 16 dni, którego dokładnie dnia to nastąpi, obarczone jest bardzo dużym ryzykiem pomyłki.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Promieniowanie bezpośrednie

To promieniowanie słoneczne, które dociera bezpośrednio do Ziemi, nie napotykając przeszkód w postaci chmur. Dostarcza większą ilość ciepła niż promieniowanie rozproszone.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Promieniowanie długofalowe

Zwane także promieniowaniem cieplnym, jest to promieniowanie emitowane przez powierzchnię Ziemi w kierunku atmosfery. Nie jest ono widoczne dla nas gołym okiem, ponieważ jest ono w spektrum podczerwieni. Wyższa długość fali powoduje, że atmosfera staje się znacznie mniej przepuszczalna dla tego promieniowania (atmosfera jest więc selektywnie przepuszczalna dla promieniowania). Zostaje ono pochłonięte przez atmosferę i skierowane ponownie w kierunku Ziemi. W ten sposób dochodzi do efektu cieplarnianego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Promieniowanie krótkofalowe

Promieniowanie docierające ze Słońca do Ziemi. Mała długość fali powoduje, że większość tego promieniowania jest w stanie przedostać się przez atmosferę do powierzchni Ziemi, część (42%) jest jednak najpierw odbijana i pochłaniana w atmosferze lub chmurach oraz odbijana od powierzchni Ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Promieniowanie rozproszone

To promieniowanie słoneczne, które dociera pośrednio do Ziemi, natrafiając najpierw na chmury, które je rozpraszają. Dostarcza mniejszą ilość ciepła niż promieniowanie bezpośrednie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Przesilenie letnie

Moment górowania Słońca nad zwrotnikiem Raka (22 czerwca) – dla półkuli północnej lub nad zwrotnikiem Koziorożca (22 grudnia) – dla półkuli południowej. W momencie przesilenia letniego Słońce świeci dla danej półkuli pod najwyższym możliwym kątem, a dzień trwa najdłużej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Przesilenie zimowe

Moment górowania Słońca nad zwrotnikiem Koziorożca (22 grudnia) – dla półkuli północnej lub nad zwrotnikiem Raka (22 czerwca) – dla półkuli południowej. W momencie przesilenia letniego Słońce świeci dla danej półkuli pod najniższym możliwym kątem, a dzień trwa najkrócej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Przypływ

Występujące dwukrotnie w ciągu doby zjawisko podnoszenia się poziomu wody morskiej, będące efektem grawitacyjnego oddziaływania Księżyca i Słońca oraz sił odśrodkowej wynikającej z ruchu obrotowego Ziemi. Przeciwieństwem jest odpływ.

Profil terenu

Wykres liniowy (zwany również przekrojem topograficznym), wykonany z użyciem mapy (topograficznej), przedstawiający zmienność ukształtowania powierzchni na wybranym odcinku terenu. Powstaje w wyniku przeniesienia na kartkę punktów przecięcia odcinka między wybranymi punktami z poziomicami mapy i z zastosowaniem przewyższenia.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Przewyższenie

Technika wykorzystywana w konstruowaniu profilu terenu, która ma służyć lepszemu zobrazowaniu różnic wysokości badanego odcinka. Matematycznie jest to stosunek skali pionowej wykresu profilu terenu do jego skali poziomej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej