Powrót do słownika (kliknij aby powrócić)

Zapoznaj się z definicjami poniżej lub wybierz inną literę. Aby szybko znaleźć pojęcie użyj komendy “ctrl + f” lub opcji “znajdź” w swojej przeglądarce. Aktualnie w tej sekcji znajduje się 116 definicji.


Wybierz inną literę (kliknij)

Pojęcia (kliknij, aby wyświetlić definicję):

Pacyficzny Pierścień Ognia

Obszar na granicy płyty pacyficznej z otaczającymi ją innymi płytami tektonicznymi, gdzie występuje rekordowa liczba aktywnych wulkanów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pak lodowy

Małe kry lodowe dryfujące po morzach w bliskim sąsiedztwie lodowca szelfowego, najczęściej w dużych skupiskach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Paleogen

Pierwszy okres Kenozoiku, nastąpił bezpośrednio po Kredzie z ery Mezozoicznej, a przed Neogenem. Trwał od 66 mln lat do 23 mln lat BP (około 43 mln lat). Ważniejsze wydarzenia:

  • Orogeneza alpejska trwa nadal
  • Z dawnego Oceanu Tetydy zaczynają formować się góry na granicy Eurazji z Afryką i Indiami
  • Laurazja ulega ostatecznemu rozpadowi
  • Ciepły klimat sprzyja dynamicznemu rozwojowi życia
  • Rozpoczyna się ekspansja ssaków, pojawiają się kopytne i naczelne

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Paleogeografia

Dziedzina geologii historycznej, nauka o warunkach geograficznych panujących na Ziemi w przeszłości historycznej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Paleontologia

Dziedzina geologii historycznej, nauka o organizmach żywych z przeszłości historycznej Ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Paleozoik

Pierwsza Era w Eonie Fanerozoiku, trwająca od 541 mln lat do 252 mln lat BP, a więc około 289 mln lat.  Dzieli się na sześć okresów – Kambr, Ordowik, Sylur, Dewon, Karbon i Perm. Jest to era intensywnych orogenez, częstych i istotnych zmian klimatycznych oraz dużej zmiany położenia kontynentów i obszarów mórz. Era wyróżniona jest przede wszystkim ze względu na intensywny rozwój życia w morzach i na lądach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pampa

Lokalna nazwa na step używana w Ameryce Południowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pangea

Ostatni superkontynent łączący wszystkie lub prawie wszystkie ziemskie lądy, istniejący od 300 mln lat do 180 mln lat BP, a następnie rozpadający się w Jurze i Kredzie na Laurazję i Gondwanę. Miał charakter południkowy i występował w wielu szerokościach geograficznych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pannocja

Hipotetycznie istniejący superkontynent pod koniec Proterozoiku, powstały około 600 mln lat BP i istniejący do początku Kambru tj. przez kolejne 60 mln lat. Ląd był skoncentrowany niemal w całości na półkuli południowej, w znacznej części w strefie biegunowej i obejmował większość współczesnych kontynentów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Parowanie

Proces przemiany cieczy w gaz, dotyczący najczęściej wody.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Parów

Wklęsła forma terenu, rodzaj suchej doliny o płaskim dnie, okresowo lub sporadycznie wypełniającej się wodą. Kształt doliny ma charakter bliższy literze U, ale ściany nie są tak strome jak w przypadku wąwozu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Parsek

Jednostka odległości stosowana w astronomii i określana skrótem “pc”. Największa z jednostek miar stosowanych w astronomii. 1 pc = 3,26 roku świetlnego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pasat

Stały wiatr wschodni (a dokładniej północno-wschodni i południowo-wschodni w zależności od półkuli) wiejący ze zwrotników w kierunku równika, będący efektem cyrkulacji atmosferycznej w komórce Hadleya.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pas Kuipera

Cześć układu Słonecznego rozciągająca się za orbitą Neptuna i obejmująca znacznie olbrzymią liczbę małych obiektów (być może nawet miliardy planetoid) oraz co najmniej 3 planety karłowate (w tym jego najjaśniejszy obiekt – Pluton oraz Haumea i Makemake). Szacuje się, że nawet 70 000 obiektów w tym pasie może mieć średnicę ponad 100 km. Jest znacznie szerszy i bardziej masywny od Pasa planetoid.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pas planetoid

Obszar między Marsem i Jowiszem (zwany też głównym pasem planetoid), pełny niewielkich ciał niebieskich, z których przynajmniej kilkadziesiąt milionów ma średnicę do kilku metrów. Szacuje się, że nawet do 2 milionów planetoid ma średnicę >1km, a 200 z nich ma średnicę większą niż 200 kilometrów. Jednak tylko 4 z nich osiągają duże rozmiary (Ceres, Westa, Pallas, Hygiea) – średnica powyżej 400 km (i stanowią łącznie 50% masy całego Pasa). Łączna masa całego Pasa to zaledwie 4% masy Księżyca.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pedologia

Inaczej gleboznawstwo. Dział geografii fizycznej, zajmujący się badaniem przestrzennego zróżnicowania pokrywy glebowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pełnia

Jedna z astronomicznych faz Księżyca (po I kwadrze, a przed III kwadrą), w której Księżyc znajduje się za Ziemią, przez co jest całkowicie oświetlony i jest z Ziemi widoczny cała jego tarcza (gołym okiem). Gdy Księżyc znajduje się w Pełni występują silne pływy syzygijne.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Perm

Ostatni okres Paleozoiku, nastąpił po Karbonie i poprzedzał Trias z ery Mezozoicznej. Trwał od 299 mln lat do 252 mln lat BP, czyli około 47 mln lat. Ważniejsze wydarzenia:

    • Orogeneza Hercyńska (Waryscyjska) trwa nadal
    • Powstaje superkontynent Pangełączący wszystkie lądy (ostatni taki superkontynent w historii)
    • Powstają dwa wielkie oceany – Panthalassa i Tetydy
    • Klimat staje się bardziej kontynentalny – powstają rozległe pustynie
    • Intensywny wulkanizm
    • Wiele następujących po sobie transgresji i regresji mórz
    • Powstają duże zasoby soli
    • Na lądzie silnie rozwijają się rośliny iglaste
    • Ma miejsce wielkie zlodowacenie
    • Wielkie Wymieranie Permskie – największa w historii zagłada, śmierć około 90% gatunków (niejasna przyczyna – prawdopodobnie intensywny wulkanizm i związane z tym zmiany klimatyczne)

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Peryhelium

Moment w ciągu roku (między 2 a 5 stycznia każdego roku), kiedy  Ziemia znajduje się najbliżej Słońca, w odległości około 147,1 milionów kilometrów. To o około 5 milionów kilometrów (około 3,4%) bliżej, niż w czasie aphelium. Występowanie peryhelium wynika z elipsoidalnego kształtu orbity Ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Piętro alpejskie

Jedno z pięter roślinności górskiej, położone między piętrem subalpejskim, a piętrem subniwalnym. Strefa górskich łąk, muraw i traw w Tatrach nazywanych halami (piętro halne).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Piętro lasów

Jedno z pięter roślinności górskiej, położone między piętrem pogórza (podgórskim), a piętrem subalpejskim. Obejmuje trzy następujące po sobie (wraz ze wzrostem wysokości) formacje: piętro lasów liściastych, piętro lasów mieszanych, piętro lasów iglastych. Strefa stopniowego przechodzenia roślinności strefowej w las (najpierw liściasty, wyżej mieszany, jeszcze wyżej wyłącznie iglasty). W Tatrach nazywane piętrem reglowym (regiel).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Piętro niwalne

Jedno z pięter roślinności górskiej, najwyższe (powyżej piętra subniwalnego). strefa nagich skał z występującą całoroczną pokrywą śnieżną, gdzie mogą także występować lodowce górskie. W Tatrach nazywane piętrem śnieżnym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Piętro pogórza (podgórskie)

Jedno z pięter roślinności górskiej, najniższe (pod piętrem lasów), strefa klasycznej roślinności typowej dla danego klimatu, mogą się tutaj znajdować także pola uprawne.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Piętro subalpejskie

Jedno z pięter roślinności górskiej, położone między piętrem lasów, a piętrem alpejskim. Strefa karłowatych krzewów iglastych, w Tatrach nazywanych kosodrzewiną (piętro kosodrzewiny).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Piętro subniwalne

Jedno z pięter roślinności górskiej, położone między piętrem alpejskim, a piętrem niwalnym. Strefa mchów i porostów stopniowo zanikających, w Tatrach nazywane piętrem turniowym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pilotaż (ankiety)

Czynność w procesie badania ankietowego, polegająca na przetestowaniu przygotowanego kwestionariusza ankiety na małej próbie badawczej, w celu jego weryfikacji i dokonania ewentualnych poprawek. Pilotaż poprzedza bezpośrednio właściwie badanie ankietowe.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pionowe ukształtowanie powierzchni Ziemi

Podział Ziemi na formy terenu według wysokości ich występowania. W części kontynentalnej wyróżniamy: niziny (z depresjami i kryptodepresjami), wyżyny i góry, a w części oceanicznej: szelf, stok kontynentalny, podnóże kontynentalne, basen oceaniczny (obejmujący także równiny abisalne, podwodne góry wulkaniczne, grzbiety śródoceaniczne i doliny ryftowe oraz wyrastające z niego) i rów oceaniczny.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Piorun

Zwany też błyskawicą, jest to naturalne wyładowanie elektryczne w atmosferze, występujące podczas burzy. Jest to zjawisko fizyczne, które ma miejsce we wnętrzu chmury burzowej, pomiędzy chmurami albo między chmurami a powierzchnią ziemi. Wraz z piorunem pojawia się prawie zawsze grom dźwiękowy, czyli efekt akustyczny oraz oślepiający efekt świetlny.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Plama gorąca

Przejaw wulkanizmu niezwiązanego z obecnością granic płyt litosfery, wynikający z obecności w górnym płaszczu stref o anormalnie wysokiej temperaturze, ale o niewielkim zasięgu. Powoduje to przetapianie wyżej leżącej skorupy, generowanie ognisk magmy i powstawanie wulkanu. Tak uformował się min. archipelag Hawajów czy Wysp Kanaryjskich.

Plan

Bardzo szczegółowy obraz niewielkiego fragmentu powierzchni Ziemi (najczęściej miasta lub dzielnicy), przedstawiony w  dużej skali. Ponieważ na planie przedstawia się niewielkie obszary, możliwe jest pominięcie faktu krzywizny Ziemi i związanych z tym deformacji. Na planie zamiast siatki kartograficznej czasami stosuje się specjalną siatkę kwadratów – mającą na celu pomóc w orientacji w terenie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Planeta

Ciało niebieskie okrążające gwiazdę lub pozostałości gwiezdne, w którego wnętrzu nie zachodzą reakcje termojądrowe. Jest wystarczająco duży, aby uzyskać prawie kulisty kształt oraz osiągnąć dominację w przestrzeni wokół swojej orbity. Świeci światłem odbitym. W Układzie Słonecznym wyróżniamy 8 planet podzielonych na dwie grupy. Do pierwszej zaliczamy: Merkurego, Wenus, Ziemię i Marsa (planety skaliste – “typu Ziemskiego”). Druga grupa to: Jowisz, Starun, Uran i Neptun (planety gazowe – “planety olbrzymy”).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Planeta karłowata

Ciało niebieskie okrążające gwiazdę, które spełnia wszystkie kryteria potrzebne do bycia uznanym za planetę, za wyjątkiem jednego – nie oczyściło swojego sąsiedztwa z innych relatywnie dużych obiektów. Zazwyczaj są to obiekty znacznie mniejsze od planet. Uznajemy za takie przynajmniej 5 ciał niebieskich w Układzie Słonecznym – Ceres, Pluton (do 2006 r. uznawany za planetę), Haumea, Makemake, Eris.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Planetoida

Jedno z ciał niebieskich występujących w Układzie Słonecznym. To niewielki obiekt, zwykle o średnicy <1000 km, podobnie jak planety obiegający Słońce po orbicie. Ma skalistą lub lodową powierzchnię i nieregularny kształt, często nosi znamiona kolizji z innymi obiektami. Dwoma głównymi skupiskami planetoid są: pas główny planetoid (między Marsem i Jowiszem) oraz pas Kuipera.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Platforma abrazyjna

Fragment dna morskiego bezpośrednio sąsiadującego z klifem, rzeźbiony przez erodowany z klifu materiał skalny.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Platforma akumulacyjna

Fragment dna morskiego bezpośrednio sąsiadującego z klifem, miejsce akumulacji  osadów wyerodowanych ze ściany klifu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Platforma kontynentalna

Jedna z form budujących kontynenty, rozległy obszar zbudowany ze skał krystalicznych, pokryty młodszymi osadami.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Plaża

Piaszczysty, płaski fragment wybrzeża graniczący bezpośrednio z morzem, mający nieustanny kontakt z wodą morską, często zmieniający swój rozmiar i ukształtowanie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Plejstocen

Pierwsza z dwóch epok Czwartorzędu, trwała od 2,6 mln lat do 11,7 tys. lat BP. Poprzedziła bezpośrednio okres współczesny – Holocen. Ważniejsze wydarzenia:

  • Orogeneza alpejska trwa nadal
  • Intensywne naprzemienne glacjały i interglacjały
  • Dominacja wielkich ssaków, które jednak później wymierają
  • Pojawienie się człowieka i jego ewolucja w kierunku Homo Sapiens
  • Poziom morza obniża się o nawet 100 metrów, powstają połączenia między kontynentami
  • Ludzkość zasiedla wszystkie kontynenty
  • Ostatnie wielkie zlodowacenie od 115 tys. lat do 11,7 tys. lat BP (zlodowacenie Wisły, zwane północnopolskim)

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Plony

Ilość i wielkość płodów rolnych uzyskana z uprawianej powierzchni.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ploso

Jedna z form terenu w biegu środkowym. Powstaje w miejscu wolnym od ławic lub na erodowanym brzegu meandrującej rzeki. To zagłębienie i poszerzenie koryta, którym woda płynie wolniej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pluton

Do 2006 r. ostatnia (dziewiąta) planeta Układu Słonecznego, następnie zdegradowany do roli planety karłowatej. Zbudowany jest głównie z lodu, jest mniejszy niż Księżyc, choć sam również ma naturalne satelity. Pluton cechuje się nietypową orbitą, która sprawia, że czasami znajduje się bliżej Słońca niż Neptun.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Plutonizm

Część magmatyzmu, która zachodzi pod ziemią. Prowadzi do utworzenia form obserwowanych na głębokości nawet kilkudziesięciu kilometrów pod powierzchnią Ziemi. Są one wynikiem różnicy gęstości i ciśnienia magmy i skał otaczających, co umożliwia magmie przemieszczanie się. Magma niszczy (roztapia, przepala) skały napotkane na swojej drodze i wypełnia przestrzenie między nimi. W wyniku następującego ochłodzenia, dochodzi do powstawania intruzji magmowych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Płaszczowina

Regionalne nasunięcia pochylonych warstw terenu, najczęściej zbudowanych ze skał osadowych, które mogą budować obszary górskie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Płaszcz dolny

Głębsza część płaszcza ziemskiego, obejmuje przedział głębokości 700-2900 km. Ma podobną budowę do płaszcza górnego (żelazo, magnez, krzem oraz nikiel), ale ma charakter ciała stałego. Na jego końcu, w strefie nieciągłości Wiecherta-Gutenberga (na głębokości 2900 km), temperatura sięga już nawet 3000°C.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Płaszcz górny

Część płaszcza ziemskiego, obejmuje warstwę perydotytową, astenosferę oraz właściwy płaszcz górny, zbudowany min. z krzemu, żelaza, chromu i magnezu. Ma półpłynny charakter. W płaszczu górnym zachodzi krążenie magmy zwane prądami konwekcyjnymi. U kresu warstwy przejściowej miedzy płaszczem górnym i dolnym – w strefie nieciągłości Repettiego (na głębokości 700 km) temperatura osiąga ponad 900°C.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Płaszcz ziemski

Zwany także crofesima, sima, mezosfera. Warstwa budowy wnętrza ziemi zalegająca pod skorupą ziemską, a nad jądrem. Zbudowany z płaszcza górnego (którego częścią jest też astenosfera i warstwa perydotytowa) i płaszcza dolnego. Między płaszczami znajduje się jeszcze pewnej grubości strefa przejściowa. Cały płaszcz stanowi  wraz z wierzchnimi warstwami na głębokości od kilkudziesięciu do 2900 km – 83% objętości Ziemi i 68% jej masy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Płowienie

Jeden z zaawansowanych procesów glebotwórczych, wsiąkające wody prowadzą do wymywania w głąb profilu glebowego składników ilastych, a następnie są one akumulowane w poziomie wmywania. Na skutek tego powstaje jaśniejszy (płowy) poziom wymywania i wyraźny, ciemny poziom wmywania.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pływy (morskie)

To zmiana wysokości poziomu morza – podnoszenie (przypływ) i opadanie (odpływ). Pływy powodowane są przez działanie siły odśrodkowej wynikającej z ruchu obrotowego Ziemi oraz sił grawitacyjnych – przyciągania Księżyca i Słońca (w mniejszym stopniu). W ciągu każdej doby Księżycowej (czyli w czasie około 24 godzin i 50 minut – czas potrzebny do kolejnego górowania Księżyca) występują 2 przypływy i 2 odpływy. Średni czas pomiędzy kolejnymi przypływami wynosi 12 godzin i 27 minut. Dzielimy je na słabsze – kwadraturowe oraz silniejsze – syzygijne.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pływy kwadraturowe

Jeden z rodzajów pływów morskich, występuje gdy Słońce, Ziemia i Księżyc tworzą kąt prosty. Ma to miejsce w I i III kwadrze  Księżyca. Są słabsze niż pływy syzygijne, ponieważ oddziaływanie Słońca i Księżyca na Ziemię odbywa się w innych kierunkach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pływy syzygijne

Jeden z rodzajów pływów morskich, występuje gdy Słońce, Ziemia i Księżyc znajdują się w linii prostej. Ma to miejsce w czasie Nowiu i Pełni Księżyca. Są to silniejsze pływy (od kwadraturowych), ponieważ siły Słońca i Księżyca nakładają się.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pobrzeże

Obszar, którego dominujące formy rzeźby terenu powstały w wyniku działalności rzeźbotwórczej morza.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Podnóże kontynentalne

Jedna z form terenu dna oceanicznego. Obszar o znacznie mniejszym nachyleniu od stoku kontynentalnego, stopniowo przechodzący w basen oceaniczny. Ma charakter pofalowanej równiny.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Podtopienie

Jest lokalnym zjawiskiem (często poprzedzającym powódź) spowodowanym najczęściej przez gwałtowne ulewy i związane z tym zalanie niektórych miejsc niesąsiadujących ze zbiornikami wodnymi np. w wyniku niezdolności kanalizacji miejskiej do odbioru tak dużej ilości wody.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Podziałka liniowa

Jeden z rodzajów skali stosowanych na mapie. Ma charakter graficzny i miło swojej małej popularności, jest najbardziej użyteczna ze względu na zachowanie prawdziwości mimo deformacji map w wyniku procesów drukarskich. Konstrukcja tej skali opiera się na narysowaniu odcinka i podzielenia go na równe części odpowiadające odległościom. Wykorzystując linijkę można szybko sprawdzić stosunek odległości na mapie do odległości rzeczywistej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pogoda

To chwilowy stan atmosfery, obserwowany w danym miejscu i czasie. Na pogodę składają się różne obserwowalne zjawiska. Cechą pogody jest jej duża i ciągła zmienność w obrębie pewnych prawidłowości typowych dla danego obszaru w danym czasie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pojezierze

Obszar o krajobrazie młodoglacjalnym uformowany przez lądolód, cechujący się dużą jeziornością.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pokrycie terenu

Obejmuje zarówno rodzaj terenu jak i jego kolor. Niektóre obszary mają znacznie większą zdolność magazynowania ciepła – np. lasy czy zbiorniki wodne. Latem będą one chłodniejsze, ale zimą cieplejsze. Dokładnie odwrotną specyfikę będą miały obiekty infrastruktury, budynki, nagi grunt czy piasek. Z kolei ciemne asfaltowe drogi będą znacznie cieplejsze, ze względu na niższe albedo w porównaniu np. ze śniegiem. Pokrycie terenu wpływa także na wiatr. Ściana lasu czy gęsta zabudowa zmniejsza lub całkowicie wytłumia prędkość wiatru. Z kolei przestrzenie otwarte, takie jak pustynie czy zbiorniki wodne – są obszarami o silnych wiatrach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pole firnowe

Centrum lodowca górskiego, zajmujące najczęściej zagłębienie terenu w którym formuje się niebieski lód lodowcowy, a z którego wypływają jęzory lodowca.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Polje

Jedna z form krasu powierzchniowego, obejmująca największy obszar, płaskodenne zagłębienie rozpuszczonych skał wapiennych na powierzchni Ziemi, najczęściej mające charakter kotlin o stromych zboczach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Południk

Półokrąg łączący ze sobą biegun północny i biegun południowy (najkrótszą możliwą drogą). Długość każdego południka to około 20 000 km. Podróżując wzdłuż południka przemieszczany się na północ (N) lub południe (S), ale same południki w określaniu położenia punktu służą do wskazywania położenia na zachodzie (W) lub wschodzie (E). Istnienie południków ma charakter umowny – pomocniczy. Istnieją dwa szczególne południki – południk początkowy zwany południkiem zerowy (0°) oraz południk 180° – dokładnie po drugiej stronie Ziemi od południka zerowego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Południk 0

Najważniejszy z południków (zwany również południkiem początkowym),  o współrzędnej geograficznej 0°. Dzieli Ziemię na półkule: zachodnią i wschodnią.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Południk 180

Drugi najważniejszy z południków (zwany również międzynarodową linią zmiany daty),  o współrzędnej geograficznej 180°W/E. Jest przedłużeniem południka 0° po drugiej stronie planety. Stanowi umowną granicę początku i końca doby oraz zmiany daty.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Połysk minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Określa sposób odbijania światła przez powierzchnię minerału.

  • Rodzaje połysku:

– diamentowy
– jedwabisty
– metaliczny
– półmetaliczny
– perłowy
– szklisty
– tłusty (woskowy)
– ziemisty (zwyczajny)
– matowy – brak połysku

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ponor

Jedna z form krasu powierzchniowego, zagłębienie w skałach wapiennych, którym woda powierzchniowa wpływa do jaskini – pod powierzchnię ziemi. Wyrzeźbione przez spływającą w dół wodę.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Popiół wulkaniczny (tefra)

Jeden z produktów skalnych erupcji wulkanicznej. Bardzo drobne okruchy skalne o średnicy kilku milimetrów, powstają z krzepnącej w powietrzu lawy, albo z rozkruszonych fragmentów stożka wulkanicznego. Osiadające na stożkach popioły tworzy się tuf wulkaniczny – skały, na których mogą tworzyć się żyzne gleby.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Posterunek meteorologiczny

Miejsce dokonywania pomiarów meteorologicznych, trzykrotnie w ciągu doby – o 6, 12 i 18, a więc zdecydowanie rzadziej niż na stacji meteorologicznej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Potamologia

Dział hydrologii zajmujący badaniem rzek.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Potok

Ciek mniejszy od rzeki ale o szybkim nurcie, występujący na obszarze o dużym spadku terenu np. w górach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Powietrze atmosferyczne

Mieszanina gazów w atmosferze, charakteryzująca się stałym składem do pewnej wysokości nad poziomem morza (tj. do około 100 km nad ziemią) tj:

  • azot (78,08%)
  • tlen (20,95%)
  • inne (0,97%) – argon (0,93%), dwutlenek węgla (0,04%) neon, hel, krypton, wodór, ksenon, ozon, metan (łącznie poniżej 0,01%)

Oraz elementami, których udział procentowy może się zmieniać:

  • para wodna (od 0% nad biegunami do 4% nad ciepłymi morzami)
  • dwutlenek węgla (stały wzrost spowodowany działalnością człowieka, wyższe stężenie przy powierzchni Ziemi)
  • ozon (najwyższe stężenie w warstwie ozonowej)

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Powierzchnia osiowa fałdu tektonicznego

Łączy osie fałdu w kolejnych warstwach skalnych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Powierzchnia uskokowa uskoku tektonicznego

Linia, wzdłuż której dochodzi do przesunięcia warstw skalnych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Powódź

Duże wezbranie w rzece skutkujące wylaniem się wody z koryta, które powoduje straty społeczno-gospodarcze. Może być powodowana przez duże opady, intensywne roztopy śniegu, cofkę, lub zablokowanie koryta rzeki.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Poziom organiczny (O)

Jeden z poziomów glebowych, obejmuje ściółkę glebową, płytka warstwa, gdzie dochodzi do wstępnego rozkładu materii organicznej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Poziom próchniczy (A)

Jeden z poziomów glebowych, warstwa o bardzo zróżnicowanej grubości w różnych typach gleb, tutaj zachodzi proces właściwego rozkładu materii organicznej prowadzący do powstania próchnicy glebowej (źródło substancji odżywczych dla roślin). Im większa grubość tego poziomu tym żyźniejsza gleba.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Poziom wmywania/iluwialny (B)

Jeden z poziomów glebowych, zwany także poziomem wzbogacenia, występuje w niektórych typach gleb, dochodzi tu do akumulacji materiału wymytego w wyższych poziomach gleby.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Poziom wymywania/eluwialny (E)

Jeden z poziomów glebowych, występuje w niektórych typach gleb, dochodzi tu do rozpuszczenia niektórych substancji mineralnych i ich wypłukania do niższych poziomów gleby.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Poziome ukształtowanie powierzchni Ziemi

Podział Ziemi na kontynenty i oceany. Powierzchnia Ziemi liczy w całości około 510 mln km². 71% (362 mln km²) Ziemi stanowią oceany, pozostałe 29% (149 mln km²) stanowią kontynenty.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Poziomica

Jedna z ważniejszych izolinii – łączy punkty o jednakowej wysokości bezwzględnej w m.n.p.m.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pradolina

Jedna z erozyjnych form fluwioglacjalnych, dawna dolina rzeki płynącej przed czołem topniejącego lądolodu wzdłuż jego czoła (poprzecznie do kierunku nasuwania lądolodu) – odprowadzająca do morza wodę z topiącego się lądolodu. Zazwyczaj są bardzo długie (setki kilometrów) i względnie szerokie w porównaniu z korytami współczesnych rzek. Powstawanie pradolin jest skutkiem dłuższego postoju lądolodu w danym miejscu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Prądy morskie

Ruch wody morskiej definiowany często jako “rzeka w Oceanie”, charakteryzuje się cieplejszą (ciepły prąd morski) lub chłodniejszą (zimny prąd morski) wodą niż woda otaczająca, w której się przemieszcza. Powstawanie prądów morskich jest wynikiem globalnej cyrkulacji atmosferycznej i związanym z tym układem wiatrów stałych. Prądy morskie są jednym z najistotniejszych czynników klimatotwórczych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Prekambr

Nieoficjalna jednostka w stratygrafii, obejmująca wszystkie wydarzenia mające miejsce przed okresem Kambru w Paleozoiku, czyli Eony: Hadeik, Archaik i Proterozoik.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Preria

Lokalna nazwa na step używana w Ameryce Północnej (zwłaszcza w USA).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Prędkość kątowa

To czas obrotu Ziemi wokół własnej osi wyrażany w stopniach w jednostce czasu. Całkowity czas obrotu o 360° wynosi 24 godziny (1440 minut), z czego wynika, że w ciągu jednej godziny (60 minut) dokona się obrót o 15°, a czas obrotu o 1° wynosi 4 minuty. Wszystkie punkty na Ziemi obracają się z tą samą prędkością kątową, za wyjątkiem nieruchomych biegunów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Prędkość liniowa

To czas obrotu Ziemi wokół własnej osi wyrażony w kilometrach na godzinę. Czas ten jest inny dla różnych punktów na Ziemi, ponieważ każdy ma do pokonania inny dystans, a musi on zostać pokonany w tym samym czasie. Np. punkty leżące na równiku poruszają się najszybciej (najdłuższa droga do pokonania) z prędkością około 1670 km/h, z kolei im bliżej do biegunów tym prędkość niższa. Bieguny mają prędkość 0, ponieważ stoją w miejscu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Prędkość światła

To prędkość fali elektromagnetycznej w próżni, wynosząca 299 792 458 m/s.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Procesy egzogeniczne

Zespół procesów rzeźbotwórczych, wywołanych energią procesów zachodzących na powierzchni Ziemi. Zaliczamy do nich:

  • wietrzenie (w tym krasowienie)
  • ruchy masowe
  • procesy fluwialne
  • procesy glacjalne
  • procesy fluwioglacjalne
  • procesy eoliczne
  • procesy rzeźbotwórczej działalności morza (w tym abrazję)

Procesy endogeniczne

Zespół procesów rzeźbotwórczych, wywołanych energią wnętrza Ziemi, mających swoje źródło w zjawiskach zachodzących we wnętrzu Ziemi. Zaliczamy do nich:

  • plutonizm
  • wulkanizm
  • trzęsienia ziemi
  • metamorfizm
  • ruchy epejrogeniczne i talasogeniczne
  • ruchy izostatyczne
  • ruchy orogeniczne

Procesy eoliczne

Działalność rzeźbotwórcza wiatru.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Procesy fluwialne

Działalność rzeźbotwórcza wód płynących (rzek).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Procesy fluwioglacjalne

Procesy będące wynikiem rzeźbotwórczej działalności wody z topniejącego lądolodu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Procesy glacjalne

Procesy będące wynikiem rzeźbotwórczej działalności lodu lodowcowego tak w lodowcach górskich jak i lądolodach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej
oraz
Kliknij by dowiedzieć się więcej

Profil glebowy

Pionowy wycinek fragmentu powierzchni ziemi pozwalający na zaobserwowanie poziomów (warstw), z których zbudowana jest gleba. Poszczególne poziomy są silnie zróżnicowane. W różnych typach gleb występują określone poziomy, których w innych glebach nie ma. Istnieje jednak pewien zespół warstw wspólnych dla większości gleb.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Prognoza pogody

Proces przewidywania zmian stanu atmosfery w krótkiej perspektywie czasowej, oparty o statystykę sieci pomiarowej (stacji i posterunków meteorologicznych) według przyjętych międzynarodowych standardów. Prognozy pogody dzielą się na krótkoterminowe (do kilku dni) i długoterminowe. Najdłuższe prognozy obejmują do 16 dni. Im dłuższa prognoza pogody tym mniejsza jej precyzja. Najbardziej wiarygodne są prognozy na następny dzień, których trafność przekracza 90%. Prognozy wielodniowe obniżają trafność nawet do niemal 50%, przez co ich znaczenie jest relatywnie małe. O ile można przewidzieć z dużą dokładnością, że w pewnym okresie dojdzie do np. dużego ochłodzenia, podanie w perspektywie 16 dni, którego dokładnie dnia to nastąpi, obarczone jest bardzo dużym ryzykiem pomyłki.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Promieniowanie bezpośrednie

To promieniowanie słoneczne, które dociera bezpośrednio do Ziemi, nie napotykając przeszkód w postaci chmur. Dostarcza większą ilość ciepła niż promieniowanie rozproszone.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Promieniowanie długofalowe

Zwane także promieniowaniem cieplnym, jest to promieniowanie emitowane przez powierzchnię Ziemi w kierunku atmosfery. Nie jest ono widoczne dla nas gołym okiem, ponieważ jest ono w spektrum podczerwieni. Wyższa długość fali powoduje, że atmosfera staje się znacznie mniej przepuszczalna dla tego promieniowania (atmosfera jest więc selektywnie przepuszczalna dla promieniowania). Zostaje ono pochłonięte przez atmosferę i skierowane ponownie w kierunku Ziemi. W ten sposób dochodzi do efektu cieplarnianego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Promieniowanie krótkofalowe

Promieniowanie docierające ze Słońca do Ziemi. Mała długość fali powoduje, że większość tego promieniowania jest w stanie przedostać się przez atmosferę do powierzchni Ziemi, część (42%) jest jednak najpierw odbijana i pochłaniana w atmosferze lub chmurach oraz odbijana od powierzchni Ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Promieniowanie rozproszone

To promieniowanie słoneczne, które dociera pośrednio do Ziemi, natrafiając najpierw na chmury, które je rozpraszają. Dostarcza mniejszą ilość ciepła niż promieniowanie bezpośrednie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Proterozoik

Trzeci najstarszy eon w historii Ziemi. Poprzedza Fanerozoik a występuje po Archaiku. To okres od 2,5 mld do 541 mln lat BP (trwał około 1959 mln lat). Wspólnie z Archaikiem i Haidekiem zaliczany do Prekambru. Ważniejsze wydarzenia:.

  • W atmosferze znacznie przybywa tlenu
  • Powstaje warstwa ozonowa
  • Naprzemienne gwałtowne ocieplenia i ochłodzenia klimatu. Prawdopodobnie seria globalnych zlodowaceń obejmujących całą planetę – “ziemia śnieżka”
  • Powstaje ponad 90% światowych zasobów żelaza
  • Liczne ruchy górotwórcze
  • Dość intensywny rozwój życia morskiego
  • Powstały trzy pierwsze superkontynenty – Kolubmia, Rodinia oraz Pannocja

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Przekrój geologiczny

Graficzne przedstawienie przekroju przez fragment litosfery, z uwzględnieniem podziału na warstwy skalne, intruzje magmowe oraz uskoki tektoniczne, z zastosowaniem przyjętych znaków umownych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Przełam minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Określa zdolność minerału do dzielenia się wzdłuż powierzchni nierównych, przypadkowych niezwiązanych z wewnętrzną strukturą kryształu. Najczęściej dotyczy minerałów pozbawionych łupliwości.

  • Przełam może być:

– muszlowy
– nierówny
– haczykowaty
– zadziorowaty
– ziemisty
– włóknisty

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Przepływ (wielkość przepływu)

Ilości wody płynącej przez koryto rzeki, najczęściej w m3/s lub l/s, albo w km3/rok

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Przesilenie letnie

Moment górowania Słońca nad zwrotnikiem Raka (22 czerwca) – dla półkuli północnej lub nad zwrotnikiem Koziorożca (22 grudnia) – dla półkuli południowej. W momencie przesilenia letniego Słońce świeci dla danej półkuli pod najwyższym możliwym kątem, a dzień trwa najdłużej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Przesilenie zimowe

Moment górowania Słońca nad zwrotnikiem Koziorożca (22 grudnia) – dla półkuli północnej lub nad zwrotnikiem Raka (22 czerwca) – dla półkuli południowej. W momencie przesilenia letniego Słońce świeci dla danej półkuli pod najniższym możliwym kątem, a dzień trwa najkrócej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Przezroczystość minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Określa zdolność minerału do przepuszczania światła.

  • Minerały mogą być:

– przezroczyste
– prześwitujące (półprzezroczyste)
– nieprzezroczyste

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Przypływ

Występujące dwukrotnie w ciągu doby zjawisko podnoszenia się poziomu wody morskiej, będące efektem grawitacyjnego oddziaływania Księżyca i Słońca oraz sił odśrodkowej wynikającej z ruchu obrotowego Ziemi. Przeciwieństwem jest odpływ.

Profil terenu

Wykres liniowy (zwany również przekrojem topograficznym), wykonany z użyciem mapy (topograficznej), przedstawiający zmienność ukształtowania powierzchni na wybranym odcinku terenu. Powstaje w wyniku przeniesienia na kartkę punktów przecięcia odcinka między wybranymi punktami z poziomicami mapy i z zastosowaniem przewyższenia.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Przewyższenie

Technika wykorzystywana w konstruowaniu profilu terenu, która ma służyć lepszemu zobrazowaniu różnic wysokości badanego odcinka. Matematycznie jest to stosunek skali pionowej wykresu profilu terenu do jego skali poziomej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pustynia

Miejsce na ziemi z reguły o dużej powierzchni, cechujące się bezdeszczowym lub prawie bezdeszczowym klimatem, pozbawione w całości lub prawie w całości flory i fauny. Wyróżniamy typy pustyń:

  • Ilastą (takyr/playa)
  • Piaszczystą (Erg)
  • Żwirową (Serir)
  • Kamienistą (Hamada)
  • Lodową

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pustynia ilasta (takyr/playa)

Jeden z rodzajów pustyni, zbudowana z wyschniętego, spękanego iłu. Okresowo (po opadach) zamienia się w obszar błotny.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pustynia kamienista (hamada)

Jeden z rodzajów pustyni, zbudowana głównie z mniejszych i większych bloków skalnych (kamieni i głazów).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pustynia lodowa

Jeden z rodzajów pustyni, złożona w całości z lodu bez materiału na powierzchni skalnego za wyjątkiem nunataków.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pustynia lodowa (strefa klimatyczno-roślinna)

Jedna ze stref klimatyczno-roślinnych, występuje na skrajnej północy min. we wnętrzu Grenlandii i na niektórych wyspach Archipelagu Arktycznego i innych wyspach Arktyki oraz na Antarktydzie – w strefie klimatu okołobiegunowego polarnego, gdzie występują wyłącznie lub prawie wyłącznie temperatury ujemne z niskimi (lub nawet zerowymi) opadami i silnymi wiatrami. Gleby nie rozwijają się, chyba że w formie inicjalnej na skałach niepokrytych lodem, podobnie jak roślinność, która ogranicza się do mchów i porostów, ale w niektórych miejscach nie ma jej wcale. Dominuje krajobraz wszechobecnego lodu i śniegu. Uboga jest także fauna.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pustynia piaszczysta (erg)

Jeden z rodzajów pustyni, zbudowana głównie z luźnego piasku, cechuje się obecnością licznych wydm.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pustynia żwirowa (serir)

Jeden z rodzajów pustyni, zbudowana głównie z piasku gruboziarnistego i żwiru.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pustynie i półpustynie

Jedna ze stref klimatyczno-roślinnych, obejmuje obszary położone w strefach klimatów zwrotnikowych suchych i podzwrotnikowych suchych (pustynie gorące) oraz niektóre obszary strefy umiarkowanej kontynentalnej w głębi lądów (pustynie chłodne). Tereny te są prawie lub całkowicie pozbawione opadów, cechują się też wysoką dobową i roczna amplitudą temperatury. W tych warunkach wykształcają się jedynie słabe gleby pustynne, buroziemy i szaroziemy, a roślinność jest bardzo uboga, ograniczona to nielicznych kserofitów (roślin słonolubnych): sukulentów (kaktusy, aloesy) i sklerofitówWyjątek stanowią jedynie oazy z rozwiniętą roślinnością tropikalną.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Puszta

Lokalna nazwa na step używana na Węgrzech.

Kliknij by dowiedzieć się więcej