Powrót do słownika (kliknij aby powrócić)

Zapoznaj się z definicjami poniżej lub wybierz inną literę. Aby szybko znaleźć pojęcie użyj komendy “ctrl + f” lub opcji “znajdź” w swojej przeglądarce. Aktualnie w tej sekcji znajduje się 116 definicji.


Wybierz inną literę (kliknij)

Pojęcia (kliknij, aby wyświetlić definicję):

Salinizacja

Jeden z zaawansowanych procesów glebotwórczych, zasolenie gleby w wyniku wytrącania się soli z roztworu wód zalewających glebę. Zachodzi w wyniku podsiąkania słonych wód podziemnych lub na skutek intensywnego nawadniania.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Saltacja

Jedna z form transportu eolicznego. W toku tego procesu materiał na przemian odrywa się od podłoża i uderza o nie wykonując ruch przypominający podskoki.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Samum

Lokalna nazwa na wiatr typu Fen, używana w północnej Afryce i na Półwyspie Arabskim.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Sandr

Jedna z akumulacyjnych form fluwioglacjalnych, rozległa, równinna, piaszczysta lub żwirowa forma terenu utworzona na przedpolu topniejącego lądolodu ze spływających z niego wód tuż przed pradoliną, w czasie jego dłuższego postoju. Obecnie najczęściej porośnięte lasem iglastym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Satelita telekomunikacyjny

Obiekt techniczny krążący w atmosferze ziemskiej (w termosferze lub egzosferze), sztuczny satelita służący do transmisji sygnałów radiowych i telewizyjnych między stacjami naziemnymi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Saturn

Szósta planeta od Słońca (1 426,2 mln km odległości od Słońca), druga pod względem wielkości, choć ma najmniejszą gęstość materii ze wszystkich planet. Najbardziej charakterystyczną cechą planety jest jej pierścień (a dokładniej 9 pierścieni) – utworzony z brył lodu i skał o rozmiarach do 100 metrów średnicy. Choć pierścienie mają wszystkie planety typu gazowy gigant, to tylko pierścienie Saturna są tak duże i doskonale widoczne z Ziemi, co czyni go najbardziej niezwykłym obiektem Układu Słonecznego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Sawanna

Jedna ze stref klimatyczno-roślinnych, obejmuje znaczne obszary środkowo-północnej i środkowo-południowej Afryki, a także pewne fragmenty północnej Australii i wschodniej Ameryki Południowej. Występuje tam klimat podrównikowy (odmiany wilgotnej i suchej) z silnym podziałem na krótką porę deszczową i znacznie dłuższą porę suchą i względnie stabilną, wysoką temperaturą. Jest to obszar twardolistnych i sucholubnych traw, nierzadko wysokich, między którymi występują pojedyncze, izolowane drzewa (akacje i baobaby). Dominują gleby czerwonobure. Inne lokalne nazwy to campos (Brazylia) i lianos (Wenezuela i Kolumbia).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Scrub

Lokalna nazwa na suchą odmianę roślinności śródziemnomorskiej używana w Australii.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Sejsmologia

Dział geofizyki, dyscyplina zajmująca się badaniem trzęsień ziemi i rozchodzeniem fal sejsmicznych.

Sejsmograf

Urządzenie służące do wykrywania i rejestracji drgań skorupy ziemskiej wywołanych trzęsieniami ziemi.

Sejsza

Stojąca fala powstająca na zamkniętych zbiornikach – najczęściej jeziorach, ale też w zatokach morskich. Może być wiele czynników wywołujących Sejszę – np. duże opady w jednej części zbiornika, ruchy tektoniczne, a nawet ruch jednostek morskich, ale w praktyce najczęściej Sejszę powoduje długotrwały, wiejący w stałym kierunku wiatr. Ten z kolei powodowany jest istotna różnicą ciśnień na małym obszarze. Ponieważ wiatry wieją z wyżu do niżu, to ośrodek niżowy będzie miał spiętrzony poziom wody, zaś ośrodek wyżowy – delikatnie obniżony.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Selvas

Lokalna nazwa na strefę wilgotnego lasu równikowego używana w Brazylii w odniesieniu do dżungli Amazonii.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Sfera niebieska (sklepienie niebieskie)

To złudzenie optyczne, widziane z powierzchni Ziemi, polegające na postrzeganiu widocznego fragmentu nieba jako kopuły, na której umieszczone są obiekty (gwiazdy). Cechą sfery niebieskiej jest postrzeganie gwiazd jako znajdujących się (wbrew rzeczywistości) w jednakowej odległości od obserwatora (dostrzegamy jedynie różnicę kątową względem naszego położenia).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Sill

Intruzja magmowa typu zgodnego, pozioma, powstała w wyniku wdarcia się magmy między dwie różne warstwy skał na ich granicy. Nie jest zbyt gruba, ale może ciągnąć się na setki kilometrów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Siła (efekt) Coriolisa

Zwana też Efektem Coriolisa – jedno z następstw ruchu obrotowego Ziemi, powoduje odchylenie ruchu ciał poruszających się po Ziemi – na półkuli północnej – w prawo, na półkuli południowej – w lewo. Mówiąc precyzyjniej – siła Coriolisa powoduje odchylenie w kierunku zachodnim toru ciała poruszającego się po powierzchni Ziemi ku równikowi, a w kierunku wschodnim, gdy ciało porusza się w stronę któregoś z biegunów, czyli ku osi obrotu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Siodło baryczne

Jeden z układów barycznych, powstaje w miejscu zetknięcia dwóch wyżów i dwóch niżów ulokowanych na przeciw siebie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skala (mapy)

Jeden z elementów mapy, ma charakter obowiązkowy. Informuje nas jak bardzo obraz przedstawiony na mapie został pomniejszony w stosunku do rzeczywistości. W rozumieniu matematycznym skala jest ułamkiem zwykłym. W geografii stosujemy 3 rodzaje skali:

  • Skala liczbowa
  • Skala mianowana
  • Podziałka liniowa

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skala Beauforta

Skala pomiaru falowania wraz z prędkością wiatru w przedziale od 0 do 12, gdzie 0 to gładka tafla wody, a 12 fale o wysokości przekraczającej 14 metrów.

Skala Fujity

Skala prędkości Tornad (trąb powietrznych) używana w USA. Zawiera przedziały od EF0 do EF5, gdzie kolejne stopnie oznaczają wzrost prędkości wiatru przy jednoczesnym spadku częstotliwości występowania. Tornada w skali EF3 do EF5 niosą za sobą nieprawdopodobne zniszczenia.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skala liczbowa

Jeden z rodzajów skali stosowanych na mapie. Ma zapis liczbowy z dwukropkiem. Po lewej stronie dwukropka znajduje się zawsze 1 cm (odległość na mapie), a po prawej inna liczba również w centymetrach (odległość w rzeczywistości). Najbardziej popularna skala.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skala Mercallego

Jedna z dwóch głównych skali pomiarów trzęsień ziemi, ma charakter zamknięty, 12-stopniowy. Kolejne stopnie w skali osiąga trzęsienie na podstawie spowodowanych zniszczeń.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skala mianowana

Jeden z rodzajów skali stosowanych na mapie. Ma zapis liczbowy z myślnikiem. Po lewej stronie myślnika znajduje się zawsze 1 cm (odległość na mapie), a po prawej inna liczba również w najbardziej uproszczonej formie matematycznej (odległość w rzeczywistości). Mimo swojej niewielkiej popularności, skala jest najbardziej czytelna i najłatwiejsza do zrozumienia.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skala Mohsa

10-cio stopniowa skala twardości minerałów mająca charakter względny i porównawczy. Minerał o większej wartości w skali jest twardszy od minerałów o niższej wartości i może je zarysować, samemu nie mogąc zostać przez nie zarysowanym.

Skala:

  1. Talk
  2. Gips
  3. Kalcyt
  4. Fluoryt
  5. Apatyt
  6. Ortoklaz
  7. Kwarc
  8. Topaz
  9. Korund
  10. Diament

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skala oktanowa

Skala o zakresie 0 – 8, stosowana do określania stopnia zachmurzenia w prognozowaniu pogody (synoptyce). 0 w skali oznacza całkowity brak zachmurzenia, a 8 – całkowite zachmurzenie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skala polowa

Jeden z rodzajów skali, wykorzystywany wyłącznie w określaniu powierzchni obszarów przedstawionych na mapie. To stosunek powierzchni na mapie do odpowiadającej jej powierzchni w terenie. Stosuje się zapis w postaci skali mianowanej. Powstaje w wyniku podniesienia skali liczbowej lub mianowanej do potęgi drugiej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skala Saffira-Simspona

Skala prędkości Huraganów (Cyklonów Tropikalnych) używana w USA. Zawiera przedziały 5 kategorii, gdzie kolejne kategorie oznaczają wzrost prędkości wiatru, wysokości fali spiętrzenia wody oraz coraz bardziej katastrofalne zniszczenia.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skala Richtera

Jedna z dwóch głównych skali pomiarów trzęsień ziemi, otwarta, ale w praktyce ograniczona do 9,5 stopnia (silniejsze trzęsienia zdarzają się ekstremalnie rzadko). Wielkość trzęsienia (magnitudę) określa się na podstawie amplitudy drgań. Każdy kolejny stopień w skali to trzęsienie o 32-krotnie wyższej energii i 10-krotnie wyższej amplitudzie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skała

Pod tym pojęciem rozumie się wszystkie składniki budujące skorupę ziemską, niezależnie od pochodzenia i struktury, zbudowane z jednego lub kilku minerałów. Skały dzielą się według pochodzenia na: magmowe, osadowe i metamorficzne.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skała macierzysta (C)

Jeden z poziomów glebowych, zawiera także zwietrzelinę skały macierzystej (zerodowany fragment skały macierzystej) na granicy z wyższymi poziomami, to warstwa skał podłoża, na których doszło do wykształcenia gleby. Nie jest podatna na proces glebotwórczy, ale ma istotne znaczenie dla tworzącej się na niej gleby.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały jawnokrystaliczne

Specyficzna grupa skał, powstająca w procesie tworzenia skał magmowych głębinowych (plutonicznych). Skały mają duże, widoczne gołym okiem kryształy. Należą do nich np. granit, gabro, dioryt.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały magmowe

Jeden z trzech głównych rodzajów skał. Są efektem krystalizacji magmy pod ziemią lub zastygnięcia lawy na powierzchni ziemi. Stanowią podstawową grupę skał, które w historii geologicznej Ziemi ukształtowały się najwcześniej. Dzielą się na głębinowe i wylewne.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały magmowe głębinowe

Jeden z dwóch rodzajów skał magmowych. Powstają w wyniku długotrwałego krzepnięcia i krystalizacji magmy pod ziemią. Ponieważ proces ten jest długotrwały, powstają duże, widoczne gołym okiem kryształy. Dlatego skały te mają charakter jawnokrystaliczny np. granit, gabro, dioryt.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały magmowe wylewne (wulkaniczne)

Jeden z dwóch rodzajów skał magmowych. Powstają w wyniku gwałtownego krzepnięcia lawy na powierzchni ziemi. Ponieważ proces ten jest bardzo szybki, minerały są niewielkie (trudne do dostrzeżenia gołym okiem) i zlewają się ze sobą, a struktura skały wydaje się być jednolita. Dlatego skały te mają charakter skrytokrystaliczny np. bazalt, obsydian, ryolit.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały metamorficzne

Jeden z trzech głównych rodzajów skał. Powstają w wyniku przeobrażenia (metamorfizmu) innych skał, w warunkach bardzo wysokiej temperatury i ogromnego ciśnienia. Najważniejszymi skałami tego typu są gnejs (powstaje z przeobrażenia granitu), marmur (powstaje z przeobrażenia wapieni i dolomitów) i kwarcyt (powstaje z przeobrażenia piaskowców kwarcowych), a także eklogit (przeobrażenie bazaltu), czy hornfels (przeobrażenie różnych skał ilastych i mułowych).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały osadowe

Jeden z trzech głównych rodzajów skał. Powstały w wyniku sedymentacji czyli osadzania się materiału na lądzie resztek innych skał zniszczonych w procesie wietrzenia lub szczątków zwierząt i roślin, a także osadzania na dnie mórz związków chemicznych. Dzielą się na okruchowe (a te na luźne i zwięzłe), pochodzenia organicznego i pochodzenia chemicznego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały osadowe okruchowe

Jeden z trzech rodzajów skał osadowych. Są typowymi skałami powstałymi w wyniku wietrzenia i sedymentacji skał starszego pochodzenia. Dzielą się na luźne – gdzie nagromadzony materiał nie jest ze sobą w jakikolwiek sposób połączony oraz na zwięzłe – gdzie w wyniku dalszego procesu diagenezy (i jej końcowej części zwanej lityfikacją), dochodzi do przemiany nagromadzonego materiału w spoistą skałę. Inna klasyfikacja dzieli skały okruchowe według średnicy ziaren je budujących na: głazy (>20 cm), gruz (2 – 20 cm) – tworzy brekcje, żwir (0,2 – 2 cm) – tworzy zlepieńce lub brekcje, piasek (0,1 – 2 mm) – tworzy piaskowce, muł (0,01 – 0,1 mm) – tworzy mułowce oraz ił (<0,01 mm) – tworzy iłowce, łupki, glinę. Do tej grupy zaliczamy także less (0,02 – 0,05 mm), będący efektem działalności wiatru.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały osadowe okruchowe luźne

Podtyp skał osadowych okruchowych Nagromadzony materiał nie jest ze sobą w jakikolwiek sposób połączony. Należą do nich np: głazy, gruz, żwir, piasek, muł, less oraz ił.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały osadowe okruchowe zwięzłe

Podtyp skał osadowych okruchowych W wyniku dalszego procesu diagenezy (i jej końcowej części zwanej lityfikacją), dochodzi do przemiany nagromadzonego materiału w spoistą skałę. Należą do nich np: brekcja, zlepieniec piaskowiec, mułowiec iłowiec, łupek, glina.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały osadowe pochodzenia chemicznego

Jeden z trzech rodzajów skał osadowych. Powstają w wyniku wytrącania substancji mineralnych z wody morskiej (np. sól kamienna, sól potasowa, gips, anhydryt).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały osadowe pochodzenia organicznego

Jeden z trzech rodzajów skał osadowych. Powstają w wyniku sedymentacji szczątków roślin i zwierząt. Dzielą się na te, które zostały uformowane ze szczątków zwierzęcych (głównie skały wapienne np. wapień, dolomit czy kreda) i na te, które zostały uformowane ze szczątków roślinnych (głównie węgle – różniące się zawartością procentową węgla: torf [<60%], węgiel brunatny [60-75%], węgiel kamienny [75-97%], antracyt [92-95%], szungit [do 99%].

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały skrytokrystaliczne

Specyficzna grupa skał, powstająca w procesie tworzenia skał magmowych wylewnych (wulkanicznych). Skały mają niewielkie (trudne do dostrzeżenia gołym okiem) i zlewające się ze sobą minerały, a struktura skały wydaje się być jednolita. Należą do nich np. bazalt, obsydian, ryolit.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skamieniałości

Szczątki roślin i zwierząt, które w wyniku procesu fosylizacji zamieniają się w skałę, dzięki czemu mogą przetrwać i z czasem zostać odsłonięte na powierzchni Ziemi w wyniku procesów erozji.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skamieniałości przewodnie

Szczególna grupa skamieniałości, do której należą min. amonity i trylobity. To szczątki, które cechują się krótkim czasem życia, ale występują powszechnie przy określonych warunkach życia i są łatwe w identyfikacji. Osobniki takie pełnią rolę swoistych markerów geologicznych, tzn. ich występowanie jednoznacznie dowodzi określanej ery geologicznej (wieku) skał otaczających.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Sklerofity

Grupa roślin zaliczanych do kserofitów (sucholubnych), przystosowanych do życia w warunkach ograniczonego dostępu do wody. Posiadają silnie rozwinięte systemy korzeniowe, posiadają także zdolność ograniczenia parowania z własnej powierzchni.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skład chemiczny minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Informuje o pierwiastkach tworzących minerał. Dzielą się na pierwiastki rodzime (pojedyncze – występujące w stanie wolnym np. siarka [S], złoto [AU] czy diament [C]) oraz związki chemiczne (złożone z kilku pierwiastków np. halit [NaCl], kwarc [SiO2], kalcyt [CaCO3]).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skorupa ziemska

Wierzchnia warstwa budowy Ziemi, sięgająca do maksymalnie 80 km w części kontynentalnej i do kilkunastu kilometrów w części oceanicznej.  Jest zbudowana z kilku warstw skalnych. Wierzchnią warstwę stanowi warstwa skał osadowych o różnej miąższości (grubsza w części kontynentalnej, bardzo cienka w części oceanicznej). Pod nią znajduje się warstwa skał granitowych (głównie w części kontynentalnej) a niżej zalega (zarówno w części kontynentalnej jak i oceanicznej) warstwa skał bazaltowych. Na granicy obu tych warstw występuje strefa nieciągłości Conrada.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skrzydło fałdu tektonicznego

Zespół warstw skalnych budujących fałd, nachylonych w tym samym kierunku.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skrzydło wiszące uskoku tektonicznego

Część warstw skalnych wypiętrzona wzdłuż powierzchni uskokowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skrzydło zrzucone uskoku tektonicznego

Część warstw skalnych obniżona wzdłuż powierzchni uskokowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Słońce

Centrum Układu Słonecznego i jedyna jego gwiazda  o 333 tysiące razy większej masie od Ziemi . Stanowi 99,87% masy całego Układu. Średnica wynosi prawie 1,4 mln km (109 razy większa od Ziemi).  Zbudowane z plazmy. Głównymi budującymi pierwiastkami są wodór i hel. Ma prawie idealnie kulisty kształt. Posiada jądro. Aktywność Słońca mierzona jest 11-letnich cyklach, na przemian wzrostu i spadku aktywności słonecznej. Cechą gwiazdy jest emisja własnego światła i ciepła (jako skutek reakcji termojądrowych we wnętrzu gwiazdy – przemianie wodoru w hel). Temperatura powierzchni Słońca to nawet 5500°C, a jego wnętrza – 15 000 000°C

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Solfatary

Jeden z rodzajów ekshalacji o temperaturze 100 – 300°C. Są złożone głównie z pary wodnej z dwutlenkiem węgla i siarkowodorem.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Soliflukcja

Jeden z nietypowych rodzajów ruchów masowych, proces dotyczący występującej min. w tundrze wieloletniej zmarzliny, która rozmarzając latem w warstwie przypowierzchniowej nasiąka wodą, pełza w dół “ześlizgując się” po stale zamarzniętej warstwie głębiej zalegającej ziemi. Obszar pełzający nazywa się językami soliflukcyjnymi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Spełzywanie

Jeden z klasycznych rodzajów ruchów masowych, podobnie do spływania jest skutkiem nasiąkania gruntu wodą, ale polega na powolnym przesuwaniu się całej masy terenu w dół zbocza co jednak dzieje się względnie powoli. W porównaniu z innymi ruchami masowymi obejmuje rozległe tereny o relatywnie niewielkim nachyleniu. Proces ten jest łatwy do zaobserwowania, ponieważ dochodzi do charakterystycznego przechylenia pionowych obiektów na obszarze pełzającego gruntu np. drzew, ogrodzeń i linii energetycznych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Spłukiwanie

Jeden z nietypowych rodzajów ruchów masowych, podobnie jak spływanie zachodzi pod wpływem wód opadowych, ale dotyczy głównie obszarów suchych i półsuchych, gdzie nagłe pojawienie się ulewnego opadu wypłukuje duże ilości materiału (czemu sprzyja brak roślinności w warunkach pustynnych i półpustynnych). W wyniku tego procesu mogą powstawać koryta rzek okresowych czyli wadi (uedy) oraz formy terenu takie jak parowy i wąwozy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Spływanie

Jeden z klasycznych rodzajów ruchów masowych, zachodzi bezpośrednio na skutek opadów i nasiąknięcia gruntu wodą, a materiał przemieszcza się z dużą prędkością w sposób podobny do lawiny. Może obejmować błoto, grunt lub niewielki gruz skalny.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Spływ podziemny

Ruch wody w obrębie cyklu hydrologicznego, obejmujący transport pod powierzchnią ziemi w kierunku mórz i oceanów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Spływ powierzchniowy

Ruch wody w obrębie cyklu hydrologicznego, obejmujący transport po powierzchni ziemi w kierunku mórz i oceanów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stacja meteorologiczna

Miejsce dokonywania pomiarów meteorologicznych wyposażone w ogródek meteorologiczny, gdzie pomiary wykonuje się co 3 godziny: 3, 6, 9, 12, 15, 18, 21 i 24. Możliwe są także częstsze pomiary np. co godzinę.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stagnacja lodowca

Etap postoju lodowca. Lodowiec górski i lądolód zatrzymują się na osiągniętych pozycjach i nie poruszają w żadnym kierunku.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stalagmit

Jedna z form krasu podziemnego, naciek jaskiniowy narastający od dna jaskini z kapiącej ze stropu wody z węglanem wapnia.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stalagnat

Jedna z form krasu podziemnego, naciek jaskiniowy w formie kolumny, połączenie narastających: stalagmitu ze stalaktytem.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stalaktyt

Jedna z form krasu podziemnego, naciek jaskiniowy narastający od stropu jaskini ze ściekającej wody z węglanem wapnia, przypomina zwisający sopel.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Starorzecze

Jedna z form terenu w biegu środkowym rzeki. To odcięte dawne zakole (meander) rzeki, w wyniku wyprostowania przez rzekę swojego biegu, a obecnie jezioro zakolowe.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Step

Jedna ze stref klimatyczno-roślinnych, obejmuje pas terenu ciągnący się od wschodniej Europy przez centralną Azję, znaczną część Azji mniejszej. Występuje też na znacznej części Wielkich Równin w Ameryce Północnej oraz w południowej Argentynie. Na stepach panuje klimat umiarkowany ciepły kontynentalny o raczej niewielkich opadach i dużych amplitudach temperatury lato-zima. Gleby stanowią bardzo żyzne czarnoziemy, które powstają na lessach. Porastają je formacje trawiaste (min. kostrzewa, ostnica, turzyca), drzewa prawie nie występują. Step odnosi się do obszaru w Eurazji, z kolei inne lokalne nazwy to preria w Ameryce Północnej, pampa w Ameryce Południowej czy puszta na Węgrzech. Na graniach pustyń i półpustyń występuje jeszcze formacja podobna do stepu zwana suchym stepem o zubożałej i przesuszonej roślinności kolczasto-trawiastej i krzewów, przypominającej raczej w obrazie formacje suchej odmiany roślinności śródziemnomorskiej. Formacja przejściowa między stepem, a lasem zwana jest Lasostep.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stok

Pochylona powierzchnia terenu, dotyczy zwłaszcza form wypukłych takich jak góry lub wzniesienia.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stok kontynentalny

Jedna z form terenu dna oceanicznego. Łączy szelf z głębszymi formami oceanicznego dna. Jest bardzo stromy, cechuje się gwałtownym wzrostem głębokości. Obejmują obszary o głębokości od 200 do 3000 m.p.p.m. Ze względu na dużą stromość, może w nich dochodzić do podmorskich osuwisk.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stożek pasożytniczy

Jeden z elementów budowy wulkanu, mniejszy stożek w obrębie stożka wulkanicznego, powstały na jego stoku. Jest miejscem mniejszych erupcji i wydobycia lawy za sprawą komina bocznego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stożek usypiskowy (Piarg)

Rumowisko skalne drobnego materiału, nagromadzone na przedpolu żlebu, powstaje najczęściej w górach za sprawą ruchów masowych (odpadanie).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stożek wulkaniczny

Jeden z elementów budowy wulkanu, wzniesienie (góra) zbudowane przez kolejne erupcje wulkanu i wydobywającą się z niego lawę.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stratopauza

Jeden z elementów pionowej budowy atmosfery, cienka warstwa przejściowa między Stratosferą i Mezosferą na wysokości około 50/55 km nad poziomem morza. Charakteryzuje się stałą temperaturą około 0°C.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stratosfera

Jedna z warstw atmosfery (druga od powierzchni Ziemi), występująca na wysokości od 12 do około 50-55 km nad poziomem morza. Na wysokości 20-30 km zawiera w sobie podwarstwę – Ozonosferę. Temperatura w tej warstawie rośnie od -60°C na granicy Tropopauzy do około 0°C na granicy Stratopauzy, jednak ciśnienie atmosferyczne spada z 200 hPa na granicy Tropopauzy do około 1 hPa na granicy Stratopauzy. W dolnej części warstwy (a właściwie na granicy troposfery i stratosfery) występują silne prądy strumieniowe (ang. jet stream) tj. wiatry o prędkości dochodzącej nawet do nawet 400 km/h., które przenoszą masy powietrza z zachody na wschód. Stratosfera zawiera około 20% masy całej atmosfery.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stratocumulus

Jedna z chmur należących do piętra niskiego (Sc). Połączenie chmur kłębiastej i warstwowej, spłaszczone grube szare lub białe kłębki połączone ze sobą, ale zachowujące cechy wyraźnie oddzielonych płatów i tworzące gęstą zasłonę. Zbudowane z kropel wody. Mogą dawać opad w postaci mżawki, przelotnego deszczu, śniegu lub opad typu “virga”.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stratowulkan (wulkan mieszany)

Typ wulkanu o erupcji centralnej, jest połączeniem dwóch pozostałych typów – wulkanów eksplozywnych (stożkowych) i efuzywnych (tarczowych). Gwałtowne erupcje występują naprzemiennie z wylewami lawy. Stożek jest raczej stromy, ale ma budowę przeplatających się warstw pochodzących z różnych typów erupcji (część warstw – pochodzenia lawowego, część – pochodząca z materiału piroklastycznego). Jest to najczęstszy typ wulkanu na Ziemi, zaliczamy do nich np. europejskie wulkany – Stromboli i Etnę.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stratus

Jedna z chmur należących do piętra niskiego (St). Ma charakter warstwowy. Jednolita biała lub szara (w skrajnych przypadkach nawet czarno-szara) zasłona pokrywająca całe niebo. Zbudowane z kropel wody. Może dawać opad w postaci mżawki lub przelotnego deszczu lub śniegu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stratyfikacja termiczna jeziora

Przebieg zmian temperatury wody w jeziorze wraz z głębokością. Wyróżniamy stratyfikację prostą (spadek temperatury wraz z głębokością), odwróconą (wzrost temperatury wraz z głębokością wobec znacznego wychłodzenia lub zamarznięcia warstwy powierzchniowej) oraz wyrównaną (temperatura w całym zbiorniku jest podobna).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stratygrafia

Dziedzina geologii historycznej, nauka o wieku skał i ich występowaniu w przeszłości historycznej Ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa aeracji

Warstwa skał przepuszczalnych niewypełniona wodą, a stanowiąca jedynie przestrzeń przez którą woda przesącza się (infiltruje) głębiej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa czasowa

Umowny pas powierzchni ziemi o długości geograficznej 15° kątowych w obrębie którego obowiązuje jednakowy czas (czas strefowy). Na Ziemi występują 24 takie strefy. Przemieszczenie z jednej strefy do innej skutkuje koniecznością zmiany czasu o godzinę.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa klimatyczna

Obszar o podobnych cechach klimatycznych, wydzielony na podstawie rocznej sumy opadów, średniej rocznej temperatury powietrza oraz amplitudy temperatury, występujący na danych szerokościach geograficznych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa międzyzwrotnikowa

Jedna z trzech głównych stref oświetlenia Ziemi, ograniczona Zwrotnikiem Raka – 23°26’N od północy i Zwrotnikiem Koziorożca – 23°26’S od południa. W tej strefie Słońce nad każdym punktem (za wyjątkiem samych zwrotników) góruje dwukrotnie pod kątem 90° i nigdy nie góruje pod kątem niższym niż 43°08′. Długość dnia waha się między 13,5 a 10,5 godziny. W tej sferze Słońce dostarcza największe ilości ciepła. Jedyną obserwowaną porą roku jest lato.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa nieciągłości Conrada

Nieciągłość sejsmiczna na granicy warstwy skał granitowych i warstwy skał bazaltowych w skorupie ziemskiej. Nie występuje jednolicie w całej skorupie, dotyczy głównie skorupy kontynentalnej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa nieciągłości Golicyna

Nieciągłość sejsmiczna na granicy astenosfery i właściwej części płaszcza górnego, na głębokości około 350 km.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa nieciągłości Lehmanna

Nieciągłość sejsmiczna na granicy jądra zewnętrznego i jądra wewnętrznego, na głębokości około 5100 km.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa nieciągłości Moho

Właściwie strefa nieciągłości Mohorovičicia, nieciągłość sejsmiczna na granicy skorupy ziemskiej i warstwy perydotytowej na głębokości od kilku (pod skorupą oceaniczną) do kilkudziesięciu kilometrów (pod skorupą kontynentalną).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa nieciągłości Repettiego

Nieciągłość sejsmiczna na granicy płaszcza górnego i płaszcza dolnego, na głębokości około 700 km.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa nieciągłości Wiecherta-Gutenberga

Nieciągłość sejsmiczna na granicy płaszcza dolnego i jądra zewnętrznego, na głębokości około 2900 km.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa podbiegunowa

Jedna z trzech głównych stref oświetlenia Ziemi. Obejmuje dwa obszary – północny (od bieguna północnego do granicy północnego koła podbiegunowego na południu – 66°34’N) oraz południowy (od bieguna południowego do granicy południowego koła podbiegunowego na północy – 66°34’S). Słońce nigdy nie góruje wyżej niż pod kątem 23°26′, za to często w ogóle nie góruje (górowanie ujemne czyli równe 0°). Długość dnia może wynosić 0 godzin, ale też 24 godziny przez dłuższy okres czasu. Jest to strefa najmniejszej dostawy energii słonecznej, gdzie w zasadzie jedyną obserwowaną porą roku jest zima. W tej strefie obserwujemy zjawisko dnia i nocy polarnej – na biegunach trwają one naprzemiennie pół roku bez przerwy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa saturacji

Warstwa skał przepuszczalnych wypełniona wodą, ograniczona od spodu warstwą skał nieprzepuszczalnych uniemożliwiających dalszą infiltrację (wsiąkanie).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa umiarkowana

Jedna z trzech głównych stref oświetlenia Ziemi. Obejmuje dwa obszary – północny (ograniczony od południa Zwrotnikiem Raka – 23°26’N i granicą koła podbiegunowego północnego – 66°34’N od północy) oraz południowy (ograniczony od północy Zwrotnikiem Koziorożca – 23°26’S i granicą koła podbiegunowego południowego – 66°34’S od południa. Wysokość górowania Słońca maleje wraz z oddalaniem się w kierunku biegunów – od maksymalnie 90° do minimum – 0°. Długość dnia podlega największym wahaniom od 0 do nawet 24 godzin. Są to strefy o średniej wartości dostawy energii słonecznej, ponadto silnie zróżnicowanej w ciągu roku. Obserwujemy tutaj zjawisko typowych pór roku – lata, jesieni, wiosny i zimy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa zbieżności Pasatów

Miejsce, w którym zbiegają się pasaty wiejące od obu zwrotników w kierunku równików. Strefa cały czas się przesuwa, delikatnie na północ lub południe od równika, tam gdzie aktualnie Słońce góruje pod wyższym kątem (lato). Konsekwencją przemieszczania się tej strefy jest także występowanie klimatu podrównikowego, cechującego się porą suchą i deszczową.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Struga

Ciek mniejszy od rzeki o niewielkim tempie przepływu wody, występujący na obszarach o niskim nachyleniu terenu np. na nizinach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strumień

Ciek mniejszy od rzeki, ale z szybko płynącą wodą, występujący na obszarach o niskim nachyleniu terenu np. na nizinach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Subdukcja (strefa subdukcji)

Proces podsuwania się jednej płyty oceanicznej pod drugą, lub płyty oceanicznej pod płytę kontynentalną, w miejscu, gdzie miedzy tymi płytami występuje granica zbieżna (konwergentna). W strefach kolizji dochodzi do zapadnia jednej płyty pod drugą i niszczenia tej części skorupy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Sublimacja

Proces bezpośredniego przechodzenia (parowania) lodu lub śniegu ze stanu stałego w stan gazowy

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Suchy step

Formacja roślinna podobna do stepu i roślinności strefy śródziemnomorskiej o zubożałej i przesuszonej roślinności kolczasto-trawiastej i krzewach. Występuje w klimatach suchych na wszystkich kontynentach, często sąsiaduje ze stepem lub strefą roślinności śródziemnomorskiej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Sukulenty

Grupa roślin zaliczanych do kserofitów (sucholubnych), przystosowanych do życia w warunkach ograniczonego dostępu do wody. Magazynują duże ilości wody w tkankach i prowadzą oszczędną gospodarkę wodną. Należą do nich min. kaktusy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Superkontynent

Istniejący przez pewien czas w przeszłości, olbrzymi obszar lądowy powstały w wyniku połączenia kontynentów znanych współcześnie. Mógł obejmować zarówno wszystkie ziemskie lądy, jak i ich część. Przykładami takich tworów są:

  • Kolumbia
  • Rodinia
  • Pannocja
  • Pangea
  • Laurazja
  • Gondwana

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Supernowa

Eksplozja kosmiczna starej gwiazdy i pozostałość po gwieździe, która uległa eksplozji na skutek złożonych procesów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Surowce mineralne

Skały, które nadają się do gospodarczego wykorzystania, znajdujące się w złożach, z których można je wydobywać. Należą do nich:

  • Surowce metaliczne – takie jak np. żelazo, miedź, cynk , ołów, nikiel, boksyty, inne metale, a także złoto, srebro czy platyna.
  • Surowce chemiczne – takie jak np. sól kamienna, sól potasowa, siarka, a także: fosforyty, ropa naftowa, węgiel kamienny i brunatny, torf.
  • Surowce energetyczne – takie jak np. ropa naftowa, gaz ziemny, uran, torf, węgiel brunatny, węgiel kamienny.
  • Surowce skalne– dzielą się na podgrupę surowców budowlanych (żwir, piasek, granit, bazalt, gips, wapień oraz podgrupę surowców szklarskich i ceramicznych (piasek kwarcowy, glina, ił, dolomit).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Suspensja

Jedna z form transportu eolicznego. W toku tego procesu materiał jest trwałe zawieszony w powietrzu i może być transportowany nawet na tysiące kilometrów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Susza

Jest zjawiskiem hydrologicznym, ale wywołują ją procesy meteorologiczne. Oznacza długotrwały brak opadów lub bardzo znaczące zmniejszenie ich ilości w miejscu i czasie, gdzie i kiedy powinny one występować (nie mamy więc suszy na pustyniach, gdzie opady naturalnie nie występują). W przypadku długotrwałej suszy, obniżone zostają także poziomy wód gruntowych. Susze powoduje bezdeszczowa, wyżowa pogoda. Wysokie, a nawet ekstremalne temperatury sprzyjają suszy i potęgują jej skutki, ale nie są bezwzględnym wymogiem jej wystąpienia. Skutki suszy to przede wszystkim trudności w rolnictwie, ale też energetyce i gospodarce komunalnej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Sylur

Trzeci okres Paleozoiku, po Ordowiku a przed Dewonem. Był dużo krótszy od innych okresów (trwał od 444 mln lat do 419 mln lat BP, a więc “tylko” 25 mln lat). Ważniejsze wydarzenia:

  • Trwa orogeneza Kaledońska
  • Topniejące lądolody z Ordowiku podnoszą poziom morza, który później opada
  • Silny wulkanizm
  • Zaczyna powstawać superkontynent Laurazja(Ameryka Północna, Europa, większość Azji)
  • Intensywny rozwój fauny morskiej – pojawiają się ryby

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Synklina (łęk)

Fałd tektoniczny o wklęsłym kształcie. W jądrze fałdu są najmłodsze skały, a najstarsze na skrzydłach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Synoptyka

Dział meteorologii zajmujący się prognozowaniem pogody.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

System rzeczny

To rzeka główna wraz z jej dopływami, ograniczona działem wodnym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Szadź

Osad atmosferyczny w postaci lodowych szczotek na przedmiotach, zwłaszcza na drzewach. Powstaje w czasie silnych mrozów, podczas mgły (napływ wilgotnego powietrza). Mgła w ujemnej temperaturze osadza się na drzewach, liniach energetycznych itp.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Szelf

Jedna z form terenu dna oceanicznego. Bezpośrednio graniczy z brzegiem lądu. To przybrzeżne, płytkie strefy dna oceanicznego o głębokości do 200 m.p.p.m. Są częścią bloków kontynentalnych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Szerokość geograficzna

Jeden z dwóch parametrów określających położenie dowolnego punktu na Ziemi. To kąt dwuścienny między półpłaszczyzną południka 0°, a półpłaszczyzną południka przechodzącego przez dany punkt na Ziemi. W bardziej potocznym rozumieniu, jest to odległość kątowa punktu od południka 0° po łuku. Długość geograficzną określają południki i wynosi ona między 0° a 180° W (zachód) lub 180°E (wschód).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Szkwał

To krótkotrwałe zjawiska odnoszące się do wiatru, polegające na radykalnym wzroście jego prędkości. Występuje najczęściej nad zbiornikami wodnymi, gdzie odczuwalne mogą być jego skutki. Powstaje na styku mas powietrza o różnej temperaturze, najczęściej przy udziale chmury Cumulonimbus. Ze szkwałem najczęściej współwystępują opady deszczu lub śniegu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Szron

Osad atmosferyczny w postaci kryształków lodu na przedmiotach np. gałęziach drzew. Mechanizm powstawania jest identyczny jak w przypadku rosy, ale ujemna temperatura powoduje powstawanie kryształków lodu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Szypot (żebro skalne)

Jedna z form terenu w biegu górnym rzeki, rodzaj progu rzecznego łudząco podobnego do katarakty, ale zbudowany ze skał osadowych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Śnieg

Stały opad atmosferyczny, powstający w warunkach ujemnej temperatury.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Średni spadek terenu

Matematyczny, uśredniony opis pochyłości wzniesienia, obliczany jako różnica wysokości między dwoma punktami badanego odcinka, podzielona przez odległość rzeczywistą między tymi punktami i pomnożona przez 100 lub 1000 (w zależności od potrzeby podania wyniku w % lub ‰). Uzyskany wynik informuje nas, o jaką część całości obniża się teren w miarę przemieszczania się z punktu położonego wyżej do punktu położonego niżej na każde 100 lub 1000 metrów (w zależności od przyjętego wzoru).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Środowisko antropogeniczne

Środowisko przyrodnicze, które uległo istotnym przekształceniom w wyniku działalności człowieka (antropopresji).

Środowisko geograficzne

Przedmiot badań geografii, obejmuje środowisko przyrodnicze i środowisko antropogeniczne.

Środowisko przyrodnicze

Obejmuje wszelkie ożywione i nieożywione elementy przyrody, wzajemnie powiązane i zachowane w stanie (względnie) naturalnym.