Powrót do słownika (kliknij aby powrócić)

Zapoznaj się z definicjami poniżej lub wybierz inną literę. Aby szybko znaleźć pojęcie użyj komendy “ctrl + f” lub opcji “znajdź” w swojej przeglądarce. Aktualnie w tej sekcji znajduje się 32 definicji.


Wybierz inną literę (kliknij)

Pojęcia (kliknij, aby wyświetlić definicję):

Tabela stratygraficzna

Schemat przebiegu historii Ziemi, uwzględniający podział na eony, ery, okresy i epoki z podanym okresem ich trwania. Stosuje się też pewne jednostki umowne, którą jest np. Prekambr – obejmujący wszystkie eony, ery, okresy i epoki poprzedzające okres Kambru czy Hadeik – nieoficjalny eon poprzedzający Archaik.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tajanie

Inaczej ablacja, proces ubywania lodu lub śniegu, najczęściej rozumiany jako jego topnienie, ale także sublimacja lub w wyniku procesów erozji. Głównym czynnikiem napędzającym proces jest odpowiednio wysoka temperatura powietrza, w mniejszym stopniu mogą go powodować lub nasilać – insolacja, inne źródła ciepła (np. geotermalne), niszczenie mechaniczne przez siły fizyczne (deszcz, spływ powierzchniowy, wiatr) lub zanieczyszczenie ciemniejszym materiałem (zmniejsza albedo).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tajfun

Lokalna nazwa używana na Cyklon Tropikalny na obszarze Oceanu Spokojnego we wschodniej Azji, zwłaszcza u wybrzeży Wysp Japońskich.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tarcza kontynentalna

Jedna z form budujących kontynenty, rozległy obszar zbudowany ze skał krystalicznych, niepokryty młodszymi osadami.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Teledetekcja

Technika badań zdjęć satelitarnych i lotniczych, polegająca na wykorzystywaniu specjalistycznych czujników i rejestracji różnego rodzaju sygnałów.

Teleskop Hubble'a

Przyrząd obserwacyjny bardzo zaawansowany technologicznie, znajdujący się stale w przestrzeni kosmicznej, na orbicie okołoziemskiej. Prowadzi obserwacje od 1990 r. Przyczynił się do spektakularnych i przełomowych odkryć w astronomii.

Temperatura chwilowa (aktualna)

To temperatura powietrza występującą dokładnie w momencie wykonania pomiaru w danym miejscu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Temperatura ekstremalna

Najwyższa lub najniższa zmierzona temperatura chwilowa lub średnia dla danego obszaru, odstająca w sposób istotny od średnich norm w danym okresie w danym miejscu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Temperatura średnia

Temperatura danego obszaru uśredniona w wybranej jednostce czasu. Najczęściej dobowa (na podstawie całodniowego pomiaru), miesięczna (na podstawie średnich temperatur dla wszystkich dni miesiąca), roczna (na podstawie średniej temperatury dla wszystkich miesięcy roku) lub średnia z wielolecia (średnia temperatura dla danego okresu na podstawie wieloletnich obserwacji – to pozwala obiektywnie ocenić klimat miejsca).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Temperatura punktu rosy

To temperatura, przy której wilgotność (względna) powietrza osiąga 100%. Osiągnięcie takiej temperatury jest niezbędne dla rozpoczęcia procesu kondensacji pary wodnej i tym samym – wystąpienia opadów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Teoria geocentryczna

Teoria budowy Wszechświata uważana w przeszłości (do XVI wieku) za obowiązującą wykładnię nauki, ostatecznie sformułowana przez Klaudiusza Ptolemeusza w 140 r.n.e. Teoria zakładała, że Ziemia znajduje się w centrum Wszechświata, a wokół niej obracają się gwiazdy i planety. Upadek teorii rozpoczął się w 1543 r. wraz z publikacją teorii geocentrycznej autorstwa Mikołaja Kopernika i stopniowo przestano ją uznawać za obowiązującą.

Teoria heliocentryczna

Teoria budowy Wszechświata obecnie obowiązująca (z pewnymi modyfikacjami), sformułowana i opublikowana w 1543 r. n.e. przez Mikołaja Kopernika (choć już w Starożytności pojawili się głosiciele podobnych tez). Teoria zakłada (w zaktualizowanej wersji), że to Ziemia i inne planety krążą wokół Słońca – centrum Układu Słonecznego. W pierwotnej wersji tej teorii uważana, że Słońce jest centrum Wszechświata, a ruch planet odbywa się po orbitach w kształcie okręgów (a nie jak obecnie wiemy – elipsach) co później poprawiono.

Teoria tektoniki płyt litosfery

Powszechnie uznawana za obowiązującą teoria naukowa, wyjaśniająca zjawisko dryfu kontynentów i obserwowanych jego skutków – deformacji powierzchni Ziemi. Teoria zakłada, że cała litosfera nie jest jednolitą warstwą (choć być może była nią pierwotnie), ale jest ona podzielona na co najmniej kilkanaście większych i mniejszych fragmentów (płyt). litosfera jest chłodna i tym samym sztywna, z kolei zalegająca pod nią astenosfera – ciepła i plastyczna. dzięki temu możliwe jest “ślizganie” się płyt tektonicznych po powierzchni astenosfery. Cały ten ruch wywoływany jest przez prądy konwekcyjne magmy w górnej części płaszcza ziemskiego (w tym w astenosferze), które docierając do powierzchni litosfery rozchodzą się w przeciwnych kierunkach, wymuszając ruch płyt tektonicznych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Teoria Wielkiego Wybuchu

Jedna z teorii powstania Wszechświata, uważana obecnie za najbardziej prawdopodobną i najbardziej popularną na świecie.  Do jej wysnucia przyczyniły się min. badania Georges Lemaître (którego uważa się za pomysłodawcę teorii) potwierdzone później przez Edwina Hubble’a. Według tej teorii, około 14 mld lat (dokładnie szacowany wiek to 13,82 mld lat) temu doszło do wielkiego wybuchu, w wyniku którego powstał Wszechświat. Następnie materia zaczęła się od siebie oddalać i czyni to nadal, zmniejszając swoją gęstość i temperaturę. Póki co nie udało się znaleźć odpowiedzi na pytanie, co poprzedziło Wielki Wybuch. Stanowi to naukową podstawę dla zwolenników stworzenia Wszechświata przez Boga.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Termosfera

Jedna z warstw atmosfery (czwarta od powierzchni Ziemi), występująca na wysokości od około 85 km do 800 km nad poziomem morza. Temperatura wzrasta z -80°C w Mezopauzie do nawet 1000°C (lub więcej) w Termopauzie, z kolei ciśnienie osiąga wartości tak niskie, że są one nieistotne statystycznie. W dolnej części Termosfery występuje Jonosfera. W termosferze ulega zmianie stały dotychczas skład gazowy atmosfery. Na wysokości 100 km przebiega tak zwana linią Kármána uważana za umowną granicę kosmosu. W termosferze krążą niektóre satelity i stacje kosmiczne (np. Międzynarodowa Stacja Kosmiczna na wysokości około 400 km).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Termopauza

Jeden z elementów pionowej budowy atmosfery, cienka warstwa przejściowa między Termosferą i Egzosferą na wysokości około 800 km nad poziomem morza.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Topografia terenu

Lokalny układ rzeźby terenu o istotnym znaczeniu dla klimatu lokalnego. Tereny położone w obniżeniu będą zimą i o poranku chłodniejsze, ze względu na zaleganie powietrza. Z kolei obszary położone na wzniesieniach mają większą dostawę energii słonecznej, ale są też bardziej narażone na wiatr.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Torfowisko

Typ bagna o silnym i stałym uwilgotnieniu z procesem glebotwórczym prowadzącym do powstawania torfu. Torfowiska dzielą się na wysokie – zasilane opadami atmosferycznymi oraz niskie – zasilane wodami podziemnymi oraz wodami rzeki i jezior otaczających.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tornado

Lokalna nazwa na trąbę powietrzną używana w USA.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transgresja lodowca

Etap ekspansji lodowca. Jęzor lodowca górskiego schodzi coraz niżej w dół góry, a lądolód powiększa swój rozmiar we wszystkich kierunkach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transpiracja

Proces parowania wody z roślin (zieleni).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trąba powietrzna

Występujące na wszystkich kontynentach (za wyjątkiem Antarktydy), jednak najczęściej w USA ekstremalne wiatry o ruchu wirowym, tworzące się nad lądem na styku wilgotnego ciepłego powietrza i chłodnego suchego powietrza, o dość skomplikowanym mechanizmie powstawania. Mogą nieść za sobą katastrofalne zniszczenia.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trias

Pierwszy okres Mezozoiku, nastąpił bezpośrednio po Kambrze z ery Paleozoicznej, a przed Jurą. Trwał w okresie od 252 mln lat do 201 mln lat BP (51 mln lat). Ważniejsze wydarzenia:

  • Orogeneza Hercyńska (Waryscyjska) dobiega końca
  • Rozpoczyna się Orogeneza Alpejska
  • Pangea zaczyna się rozpadać na Gondwanę i Laurazję – kontynenty zaczynają przemieszczać się w kierunku dzisiejszego położenia, zaczyna powstawać Ocean Atlantycki i Ocean Indyjski
  • Pojawiają się pierwsze dinozaury, rozpoczyna się ekspansja gadów
  • Pojawiają się prymitywne ssaki
  • Następuje Wielkie Wymieranie Triasowe – zagłada około 80% organizmów morskich (np. liczne ryby i koralowce) oraz wiele gatunków lądowych min. płazów

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tropopauza

Jeden z elementów pionowej budowy atmosfery, cienka warstwa o grubości około 1-2 km na granicy Troposfery i Stratosfery (na wysokości około 12 km nad poziomem morza). Charakteryzuje się stałą temperaturą około -60°C.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Troposfera

Jedna z warstw atmosfery, występująca bezpośrednio nad powierzchnią Ziemi. Sięga od poziomu morza do średnio 12 kilometrów. Wyższe poziomy osiąga w strefie międzyzwrotnikowej (więcej ciepła – wyższa troposfera) do około 16-18 kilometrów (nad zwrotnikami). Najniżej sięga nad biegunami (zimno – niższa troposfera) do około 6-8 kilometrów. Temperatura średnia na Ziemi wynosi 15°C i spada wraz z wysokością średnio o 0,6°C na każde 100 metrów. Na granicy troposfery osiąga średnią wartość około -60°C. Średnie ciśnienie przy powierzchni wynosi 1013 hPa i stale spada wraz z wysokością o około 11,5 hPa na każde 100 metrów. Na granicy troposfery osiąga wartość około 200 hPa. Troposfera skupia 80% masy atmosfery i niemal całą parę wodną, jest to także sfera kształtowania klimatu i pogody.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trylobit

Jedna z kluczowych skamieniałości przewodnich – marker geologiczny ery paleozoicznej. Biologicznie jest wymarłym morskim stawonogiem. Występuje w skałach pochodzenia ode wczesnego kambru, do końca permu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trzęsawisko

Bagno występujące jako wierzchnia warstwa na płytkim, zarastającym jeziorze przy jego linii brzegowej, mająca charakter unoszącego się na wodzie “kożucha”.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trzęsienie ziemi

Drgania skorupy ziemskiej, których przyczyną jest powstawanie naprężeń skorupy ziemskiej, a następnie ich rozładowywanie przez uwolnienie olbrzymiej energii w postaci fal sejsmicznych. Przyczyny trzęsienia ziemi mogą być:

  • tektoniczne – 90% wszystkich trzęsień, efekt ruchu płyt litosfery (zwłaszcza kolizyjnego, a w drugiej kolejności przesuwczego), mają też największą siłę.
  • wulkaniczne – 7%, związane z erupcją wulkanu, najczęściej krótkotrwałe i o umiarkowanej sile.
  • zapadliskowe (zapadowe) – 3%, są skutkiem zapadnięcia się terenu np. stropu jaskini na obszarze krasowym lub innych próżni w skałach,  są wybitnie lokalne i bardzo słabe.
  • antropogeniczne – <1%, niezwykle rzadkie, wywołane działalnością człowieka np. potężnymi eksplozjami lub zapadnięciem się terenu nad kopalnią głębinową.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tsunami

Ogromna fala, wywołana ruchami tektonicznymi skorupy ziemskiej np. trzęsieniem ziemi lub wybuchem wulkanu. Ponieważ dla wystąpienia tsunami potrzebne są duże ilości wody oraz pobudzenie w postaci wibracji, fale te nie występują na płytkich wodach, ani na obszarach pozbawionych aktywności sejsmicznej. Dogodnym miejscem dla powstawania tsunami jest Ocean Spokojny i w mniejszym stopniu – Ocean Indyjski. Fala porusza się z ogromną prędkością nawet kilkuset kilometrów na godzinę. Wysokość fali na środku oceanu jest niewielka, ale rośnie wraz ze zbliżaniem się do brzegu (wzburzona woda nie mieści się w zbiorniku). Spiętrzona w pasie brzegowym potrafi osiągać wysokość kilkudziesięciu metrów. Sam moment uderzenia poprzedzony jest cofnięciem się wody wgłąb oceanu. Ze względu na siłę uderzenia, tsunami niesie katastrofalne skutki, potrafi niszczyć całe miasta i zabijać tysiące ludzi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tuf wulkaniczny

Skała pochodząca z materiału piroklastycznego, jest lekka, zwięzła i porowata, należy do grupy skał osadowych. Tworzą się na niej żyzne gleby.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turbulencja

Nieregularny, chaotyczny, wielokierunkowy ruch powietrza atmosferycznego na niewielkim obszarze. Wywołana może być różnicą w nagrzewaniu obszarów albo różnicami w lokalnym ukształtowaniu powierzchni. Taki ruch powietrza stanowi zagrożenie w transporcie lotniczym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Twardość minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Liczona w dziesięciostopniowej skali tzw. skali Mohsa odporność minerału na zarysowanie. Minerały są uszeregowane według wzorcowych przykładów – od najtwardszego (10) do najmiększego (1), gdzie minerały o większej twardości są w stanie zarysować minerały miększe, które nie mogą ich zarysować. Skala ma charakter względny i porównawczy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej