Wnętrze Ziemi – to piąty dział w 4-letnim liceum ogólnokształcącym. Zawiera informacje o budowie i dynamice wnętrza Ziemi oraz historii geologicznej naszej planety.

Spis tematów (kliknij na temat, aby przejść do strony)

 

Wnętrze Ziemi

I Budowa Wnętrza Ziemi

Co znajdę w tym temacie?
  • Procesy endogeniczne
  • Metody badania wnętrza Ziemi
  • Schemat budowy wnętrza Ziemi
  • Schemat budowy skorupy Ziemskiej
  • Właściwości wnętrza Ziemi

II Minerały i skały

Co znajdę w tym temacie?
  • Cechy minerałów
  • Minerały skałotwórcze
  • Podział skał – skały magmowe, osadowe i metamorficzne
  • Wykorzystanie gospodarcze surowców mineralnych

III Tektonika płyt litosfery

Co znajdę w tym temacie?
  • Teoria tektoniki płyt litosfery, dryf kontynentów
  • Ryft, spreading i subdukcja
  • Rodzaje granic płyt tektonicznych
  • Skutki ruchu płyt tektonicznych

IV Ruchy górotwórcze

Co znajdę w tym temacie?
  • Orogeneza kaledońska, hercyńska, alpejska
  • Powstawanie gór fałdowych, zrębowych i wulkanicznych
  • Rodzaje deformacji tektonicznych
  • Fałdy i uskoki tektoniczne

V Plutonizm i wulkanizm

Co znajdę w tym temacie?
  • Plutonizm i rodzaje intruzji magmowych
  • Budowa wulkanu
  • Typy wulkanów
  • Produkty erupcji wulkanicznej
  • Skutki działalności wulkanicznej

VI Ruch litosfery

Co znajdę w tym temacie?
  • Powstawanie trzęsień ziemi
  • Występowanie trzęsień ziemi
  • Skutki trzęsień ziemi
  • Ruchy epejrogeniczne i talasogeniczne
  • Ruchy izostatyczne

VII Ukształtowanie lądów i dna oceanicznego

Co znajdę w tym temacie?
  • W przygotowaniu

VIII Historia geologiczna Ziemi

Co znajdę w tym temacie?
  • W przygotowaniu


Słownik

Przejdź do słownika (kliknij)

Aparat pojęciowy w tym dziale (kliknij aby rozwinąć definicję):

Alpidy

Nazwa określająca góry, który powstały w czasie orogenezy alpejskiej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Antyklina (siodło)

Fałd tektoniczny o wypukłym kształcie. W jadrze fałdu są najstarsze skały, a najmłodsze na skrzydłach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Astenosfera

Druga wierzchnia warstwa płaszcza ziemskiego, zalegająca pod warstwą perydotytową, a nad właściwą częścią górnego płaszcza, na głębokości około 100-350 km. Jest jedną z kluczowych warstw. Ze względu na swój lepki i plastyczny charakter, umożliwia ruch płyt tektonicznych, które “ślizgają” się po jej powierzchni. Na granicy astenosfery około 350 km pod ziemią – w strefie nieciągłości Golicyna temperatura wzrasta do około 700°C, a ciśnienie jest ponad milion-krotnie wyższe, niż na powierzchni Ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Barwa minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Informuje, czy minerał posiada kolor lub też czy jest bezbarwny.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Batolit

Intruzja magmowa typu niezgodnego o dużej miąższości, jej górna część odkształca skały leżące nad nią, z kolei dolna zalega na głębokościach trudnych do zbadania. Jest skutkiem połączenia wielu innych intruzji.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Bomby wulkaniczne

Jeden z produktów skalnych erupcji wulkanicznej. Duże bloki skalne, lawa zastygła w powietrzu. Ich wielkość może przekraczać metr sześcienny.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dajka

Intruzja magmowa typu niezgodnego w formie pionowej lub zbliżonej do pionowej żyły, przecinającej skały przez które przebiega.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Deformacja tektoniczna

Zmiana ułożenia skał względem pierwotnego położenia w wyniku procesu fałdowania lub uskoku tektonicznego. Deformacje dzielą się na ciągłe – gdy struktura skał nie jest przerwana oraz nieciągłe – gdy dochodzi do przerwania tej struktury.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Dryf kontynentów

Zjawisko ruchu kontynentów powodujące zmianę ich położenia względem siebie, oparte na teorii tektoniki płyt litosfery.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ekshalacje

Szczególny rodzaj gazowej aktywności wulkanów, gorące, gazowe wyziewy wulkaniczne, które występują także poza okresem erupcji oraz mogą dotyczyć wulkanów drzemiących. Zaliczamy do nich fumarole, solfatary i mofety.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Epicentrum trzęsienia ziemi

Miejsce położone pionowo nad hipocentrum na powierzchni ziemi, gdzie siła wstrząsów jest najsilniejsza, a fale sejsmiczne docierają do tego miejsca najszybciej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Erupcja wulkaniczna

Proces wydobywania się z wulkanu lawy i substancji gazowych oraz odłamków skalnych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Fala sejsmiczna

Sprężysta fala (drgania skorupy ziemskiej) rozchodząca się w Ziemi na skutek trzęsienia ziemi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Fałd tektoniczny

Różnego rodzaju wygięcia warstw skalnych, będące deformacjami ciągłymi, które tworzą nowe, złożone struktury.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Fumarole

Jeden z rodzajów ekshalacji o temperaturze 200-1000°C. Są silnie trujące i żrące, ich składniki to: para wodna, dwutlenek węgla, wodór, siarkowodór, chlorowodór i inne.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Geologia

Nauka zajmująca się badaniem budowy, historii i właściwości Ziemi i dynamiką procesów zachodzących w jej wnętrzu, w tym procesów rzutujących na rzeźbę powierzchni Ziemi.

Gęstość minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Określa stosunek masy do objętości kryształu. Większość minerałów, w tym skałotwórcze – ma gęstość 2-4 g/cm3. Niektóre metale mogą osiągać gęstość powyżej 20 g/ccm3, z kolei substancje organiczne mają mniejszą gęstość np. bursztyn zaledwie 1,3 g/cm3.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Góry fałdowe

Jeden z trzech typów gór. Powstają w wyniku kolizji płyt tektonicznych: w procesie subdukcji, gdy płyta oceaniczna podsuwają się pod kontynentalną, lub w wyniku czołowego zderzenia dwóch płyt kontynentalnych. W trakcie zderzenia część materiału jest wypiętrzana i nabiera typowego falistego (fałdowego) kształtu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Góry zrębowe

Jeden z trzech typów gór. Powstają jako efekt wyniesienia w górę części terenu w skutek naprężeń w skorupie ziemskiej wywołanych ruchem płyt tektonicznych. Masy skalne pękają i są przemieszczane wzdłuż uskoków tektonicznych w górę i w dół – gdy część terenu zapada się (zapadlisko tektoniczne, rów tektoniczny), inna jest wynoszona i tworzy góry (zrąb).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Góry wulkaniczne

Jeden z trzech typów gór. Powstają w wyniku wypiętrzania stożka wulkanicznego, który jest ów górą. Mogą występować zarówno na lądzie, jak i na morzach i oceanach (gdzie mogą występować jako podwodne wulkany lub tworzyć wyspy wulkaniczne). Występują zarówno w strefach subdukcji jak i w strefie spreadingu oraz w miejscach występowania tzw. plam gorąca (hot spots).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Grzbiet śródoceaniczny

Wydłużona, wypukła forma dna oceanicznego, powstała w wyniku dalszego przyrastania dna oceanicznego w strefie spreadingu, formują się po obu stronach doliny ryftowej. Wyglądem przypominają “podmorskie góry”.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Hercynidy

Nazwa określająca góry, który powstały w czasie orogenezy hercyńskiej (waryscyjskiej).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Hipocentrum (ognisko trzęsienia ziemi)

Miejsce powstania trzęsienia ziemi pod powierzchnią ziemi i punkt uwolnienia jego energii oraz propagacji fal sejsmicznych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Intruzje magmowe

Twory będące wynikiem krystalizacji i krzepnięcia magmy w skałach. Intruzje magmowe dzielą się na zgodne (lopolit, lakolit, sill) i niezgodne (batolit, dajka, komin wulkaniczny).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Jądro fałdu tektonicznego

Wewnętrzna część fałdu tektonicznego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Jądro wewnętrzne

Najgłębsza warstwa wnętrza ziemi, zalegająca pod jądrem zewnętrznym. Jest ciałem stałym. Sięga od 5100 km do samego środka Ziemi – średnio 6371 km pod jej powierzchnią, gdzie temperatura może osiągać 6000-6500°C, czyli więcej niż temperatura na powierzchni Słońca. Ciśnienie osiąga niewyobrażalnie wielką wartość – 4 miliardów hektopaskali (400 gigapaskali).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Jądro Ziemi

Zwane także nife, barysfera. Jedna z warstw budowy wnętrza Ziemi, zalegająca pod płaszczem ziemskim. Stanowi na głębokości od 2900 do 6371 km – 16% objętości i 31% masy, co świadczy o jego dużej gęstości. Dzieli się na jądro zewnętrzne i jadro wewnętrzne. Jądro zbudowane jest głównie z żelaza i niklu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Jądro zewnętrzne

Część jądra Ziemi, zalegająca nad jadrem wewnętrznym a pod płaszczem wewnętrznym. Sięga od 2900 km do 5100 km, ma płynny charakter. Na granicy z jądrem wewnętrznym – w strefie nieciągłości Lehmana (na głębokości 5100 km), temperatura osiąga nawet 4500°C.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kaldera

Pozostałość wulkanu, duże zagłębienie powstałe w wyniku zniszczenia stożka wulkanicznego przez bardzo potężną erupcję. Często tak powstały twór wypełnia woda, co prowadzi do powstania jeziora kalderowego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kaledonidy

Nazwa określająca góry, który powstały w czasie orogenezy kaledońskiej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Kamienie szlachetne

Grupą minerałów zasługujących na szczególną uwagę (w większości minerały, w mniejszości skały). Mają olbrzymie znaczenie w jubilerstwie i dużą wartość finansową, ze względu na rzadkość występowania i unikalne właściwości fizyczne (z reguły duża przezroczystość, połysk, piękna barwa (lub całkowity jej brak), jednorodność chemiczna i wysoka twardość (>7 w skali Mohsa).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Komin boczny

Jeden z elementów budowy wulkanu, najczęściej ukośny kanał łączący komin wulkaniczny ze stożkiem pasożytniczym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Komin wulkaniczny

Jeden z elementów budowy wulkanu, najczęściej pionowy kanał łączący ognisko magmowe z kraterem.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Krater wulkaniczny

Jeden z elementów budowy wulkanu, zagłębienie o lejkowatym kształcie, końcowa część komina wulkanicznego, miejsce erupcji wulkanicznej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Lawa

Magma, która wydostała się na powierzchnię ziemi, najczęściej przez wulkan. Może być kwaśna lub zasadowa.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Lapille

Jeden z produktów skalnych erupcji wulkanicznej. Małe kamyki o średnicy kilku centymetrów, powstałe z rozdrobnionej lawy lub rozkruszonych skał wulkanicznych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Litosfera

Jedna ze sfer ziemi, to sztywna, zewnętrzna powłoka skalna, obejmująca skorupę ziemską i warstwę perydotytową.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Lakolit

Intruzja magmowa typu zgodnego, o kształcie bochenka lub grzyba, zaburza kształt warstw leżących powyżej, ale nie ma wpływu na warstwy leżące poniżej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Lopolit

Intruzja magmowa typu zgodnego, o kształcie odwróconego bochenka lub miski, zaburza kształt warstw leżących poniżej, ale nie ma wpływu na warstwy leżące powyżej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Łupliwość minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Określa zdolność minerału do pękania w określony sposób względem ich płaszczyzn.

  • Dzieli się na:

– doskonałą
– dokładną
– wyraźną
– niewyraźną
– bardzo niewyraźną lub brak łupliwości.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Magma

Upłynnione skały pod ziemią w warunkach wysokiej temperatury, wynoszącej nawet do 1000°C (z reguły 700-900°C).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Magmatyzm

Procesy związane z powstawaniem i przemianą magmy, jej przemieszczaniem i krystalizacją

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Magnetyczność minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Informuje czy minerał reaguje magnetycznie (np. odchyla igłę kompasu, przyciąga lub odpycha metal).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Materiał piroklastyczny

Zbiór produktów skalnych erupcji wulkanicznej, obejmuje odłamki skalne, do których zaliczamy: bomby wulkaniczne, lapille, popiół wulkaniczny (tefra) oraz pumeks.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Minerał

To podstawowa i najmniejsza jednostka strukturalna Ziemi. Ma pochodzenie wyłącznie naturalne, ale powstać może zarówno pod ziemią, jak i na powierzchni. Znamy obecnie około 5500 minerałów. Najważniejszą cechą minerałów jest ich budowa krystaliczna. Dotyczy ona ciał o uporządkowanej strukturze ułożenia atomów. Do innych cech minerałów należą:

  • skład chemiczny
  • twardość
  • układ krystalograficzny
  • barwa
  • przezroczystość
  • łupliwość
  • połysk
  • gęstość
  • przełam
  • rysa
  • magnetyczność

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Minerały skałotwórcze

Niewielka grupa około 250 minerałów, które są istotne ze względu na fakt brania udziału w procesie tworzenia skał. Wśród tej grupy, za 3 najważniejsze uchodzą: kwarc, skalenie i mika, a ponadto: pirokseny, magnetyt, hematyt, oliwiny, amfibole, granat, apatyt, skaleniowiec, dolomit, gips, anhydryt, chloryt, staurolit, sylimanit, andaluzyt, dysten, kordieryt, serpentyn, wezuwian. Pozostałe minerały stanowią poniżej 1% objętości litosfery.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Mofety

Jeden z rodzajów ekshalacji o temperaturze poniżej 100°C. Są złożone głównie z pary wodnej i dwutlenku węgla, wykorzystywane czasami w celach leczniczych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Monoklina

Duży obszar fałdowy pochylony pod jednakowym, niewielkim kątem (obejmuje znacznie większe formacje niż synklina i antyklina).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Obszary asejsmiczne

Część powierzchni ziemi, strefa całkowicie bezpieczna, wolna od jakichkolwiek trzęsień ziemi. Znajdują się najczęściej w głębi lądów lub oceanów, z dala od granic płyt tektonicznych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Obszary pensejsmiczne

Część powierzchni ziemi, strefa o niewielkim zagrożeniu, gdzie występują czasami wstrząsy, zwykle o niewielkiej lub średniej sile. Są to obszary położone w pewnej odległości od granic płyt tektonicznych. Na skraju tej strefy leży większość obszaru Polski.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Obszary sejsmiczne

Część powierzchni ziemi, strefa ciągłego zagrożenia, gdzie często występują trzęsienia ziemi i są one z reguły bardzo niszczycielskie. Są to głównie obszary na granicach płyt tektonicznych, w tym zwłaszcza w obrębie Pacyficznego Pierścienia Ognia.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ognisko magmowe (komora magmowa)

Jeden z elementów budowy wulkanu, podziemny zbiornik magmy zasilający wulkan.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Orogeneza

Proces powstawania gór wskutek ruchów górotwórczych, trwający przez długi czas. Do trzech głównych orogenez należą:

  • Orogeneza kaledońska
  • Orogeneza hercyńska (waryscyjska)
  • Orogeneza alpejska

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Orogeneza alpejska

Jedna z trzech głównych orogenez – najmłodsza. Rozpoczęła się w Triasie (pierwszy okres Mezozoiku) i trwa do dziś. Powstały wówczas góry nazywane również alpidy:

– Pireneje
– Góry Betyckie
– Apeniny
– Alpy
– Karpaty
– Bałkan
– Góry Dynarskie
– Hellenidy (m.in. Pindos)
– Góry Krymskie
– Kaukaz
– Góry Pontyjskie
– Elburs
– Kopet-dag
– Taurus
– Zagros
– Mekran
– Kunlun
– Hindukusz
– Karakorum
– Pamir
– Himalaje
– Góry Arakańskie
– Góry Środkowe
– Góry Koriackie
– Góry Południowochińskie
– Atlas
– Andy
– Kordyliery
– część Gór Skalistych

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Orogeneza hercyńska (waryscyjska)

Jedna z trzech głównych orogenez – środkowa. Objęła okres późnego Paleozoiku (od Syluru do Permu). Powstały wówczas góry nazywane również hercynidy:

– Wogezy
– Rudawy
– Schwarzwald
– Harz
– Masyw Centralny
– Pozostała część Sudetów
– Góry Kantabryjskie
– Góry Iberyjskie
– Rodopy
– Ural
– Tienszan (ponownie)
– Pozostała część Appalachów
– Góry Czerskiego
– Góry Smocze
– Góry Przylądkowe
– Wielkie Góry Wododziałowe
– Góry Macdonnella

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Orogeneza kaledońska

Jedna z trzech głównych orogenez – najstarsza, objęła okres wczesnego Paleozoiku (od Kambru do Dewonu). Powstały wówczas góry nazywane również kaledonidy:

– góry Kaledońskie
– góry Skandynawskie
– Grampiany
– Tienszan (po raz pierwszy)
– Sajany
– Ałtaj
– Góry Jabłonowe
– Góry Świętokrzyskie
– Góry Flinders
– Zachodnia część Sudetów
– Ardeny
– Część Appalachów

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Oś fałdu tektonicznego

Linia biegnąca przez środek fałdu, łączy skrzydła.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Pacyficzny Pierścień Ognia

Obszar na granicy płyty pacyficznej z otaczającymi ją innymi płytami tektonicznymi, gdzie występuje rekordowa liczba aktywnych wulkanów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Platforma kontynentalna

Jedna z form budujących kontynenty, rozległy obszar zbudowany ze skał krystalicznych, pokryty młodszymi osadami.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Plama gorąca

Przejaw wulkanizmu niezwiązanego z obecnością granic płyt litosfery, wynikający z obecności w górnym płaszczu stref o anormalnie wysokiej temperaturze, ale o niewielkim zasięgu. Powoduje to przetapianie wyżej leżącej skorupy, generowanie ognisk magmy i powstawanie wulkanu. Tak uformował się min. archipelag Hawajów czy Wysp Kanaryjskich.

Plutonizm

Część magmatyzmu, która zachodzi pod ziemią. Prowadzi do utworzenia form obserwowanych na głębokości nawet kilkudziesięciu kilometrów pod powierzchnią Ziemi. Są one wynikiem różnicy gęstości i ciśnienia magmy i skał otaczających, co umożliwia magmie przemieszczanie się. Magma niszczy (roztapia, przepala) skały napotkane na swojej drodze i wypełnia przestrzenie między nimi. W wyniku następującego ochłodzenia, dochodzi do powstawania intruzji magmowych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Płaszcz dolny

Głębsza część płaszcza ziemskiego, obejmuje przedział głębokości 700-2900 km. Ma podobną budowę do płaszcza górnego (żelazo, magnez, krzem oraz nikiel), ale ma charakter ciała stałego. Na jego końcu, w strefie nieciągłości Wiecherta-Gutenberga (na głębokości 2900 km), temperatura sięga już nawet 3000°C.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Płaszcz górny

Część płaszcza ziemskiego, obejmuje warstwę perydotytową, astenosferę oraz właściwy płaszcz górny, zbudowany min. z krzemu, żelaza, chromu i magnezu. Ma półpłynny charakter. W płaszczu górnym zachodzi krążenie magmy zwane prądami konwekcyjnymi. U kresu warstwy przejściowej miedzy płaszczem górnym i dolnym – w strefie nieciągłości Repettiego (na głębokości 700 km) temperatura osiąga ponad 900°C.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Płaszcz ziemski

Zwany także crofesima, sima, mezosfera. Warstwa budowy wnętrza ziemi zalegająca pod skorupą ziemską, a nad jądrem. Zbudowany z płaszcza górnego (którego częścią jest też astenosfera i warstwa perydotytowa) i płaszcza dolnego. Między płaszczami znajduje się jeszcze pewnej grubości strefa przejściowa. Cały płaszcz stanowi  wraz z wierzchnimi warstwami na głębokości od kilkudziesięciu do 2900 km – 83% objętości Ziemi i 68% jej masy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Połysk minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Określa sposób odbijania światła przez powierzchnię minerału.

  • Rodzaje połysku:

– diamentowy
– jedwabisty
– metaliczny
– półmetaliczny
– perłowy
– szklisty
– tłusty (woskowy)
– ziemisty (zwyczajny)
– matowy – brak połysku

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Popiół wulkaniczny (tefra)

Jeden z produktów skalnych erupcji wulkanicznej. Bardzo drobne okruchy skalne o średnicy kilku milimetrów, powstają z krzepnącej w powietrzu lawy, albo z rozkruszonych fragmentów stożka wulkanicznego. Osiadające na stożkach popioły tworzy się tuf wulkaniczny – skały, na których mogą tworzyć się żyzne gleby.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Powierzchnia osiowa fałdu tektonicznego

Łączy osie fałdu w kolejnych warstwach skalnych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Powierzchnia uskokowa uskoku tektonicznego

Linia, wzdłuż której dochodzi do przesunięcia warstw skalnych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Procesy endogeniczne

Zespół procesów rzeźbotwórczych, wywołanych energią wnętrza Ziemi, mających swoje źródło w zjawiskach zachodzących we wnętrzu Ziemi. Zaliczamy do nich:

  • plutonizm
  • wulkanizm
  • trzęsienia ziemi
  • metamorfizm
  • ruchy epejrogeniczne i talasogeniczne
  • ruchy izostatyczne
  • ruchy orogeniczne

Przełam minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Określa zdolność minerału do dzielenia się wzdłuż powierzchni nierównych, przypadkowych niezwiązanych z wewnętrzną strukturą kryształu. Najczęściej dotyczy minerałów pozbawionych łupliwości.

  • Przełam może być:

– muszlowy
– nierówny
– haczykowaty
– zadziorowaty
– ziemisty
– włóknisty

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Przezroczystość minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Określa zdolność minerału do przepuszczania światła.

  • Minerały mogą być:

– przezroczyste
– prześwitujące (półprzezroczyste)
– nieprzezroczyste

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Rów tektoniczny

Rozległe i głębokie obniżenie terenu, na zbieżnej granicy dwóch płyt tektonicznych – w strefie subdukcji.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ruchy epejrogeniczne

Pionowe ruchy lądotwórcze, prowadzące do powstawania nowych struktur kontynentalnych. Są to ruchy pionowe i powolne, obejmujące olbrzymie obszary i nie prowadzące do powstawania deformacji takich jak góry czy wulkany. Wywołane są najczęściej ruchami konwekcyjnymi magmy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ruchy izostatyczne

Pionowe ruchy prowadzące do podniesienia lub obniżenia skorupy ziemskiej, w wyniku pojawienia się lub zaniknięcia nacisku zewnętrznego na litosferę. Pod pojęciem tym najczęściej rozumie się wynurzanie uprzednio “wgniecionych” w astenosferę lądów, po stopieniu przykrywającego ich lądolodu, ale nie jest to jedyny przykład tego zjawiska.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ruchy talasogeniczne

Pionowe ruchy oceanotwórcze, przeciwieństwo ruchów epejrogenicznych, prowadzą do obniżania poziomu skorupy ziemskiej, przekształcaniem lądów w dno oceaniczne i tym samym powiększania powierzchni oceanu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ryft (dolina ryftowa)

Zagłębienie terenu, mające charakter pęknięcia, powstałe na rozbieżnej (dywergentnej) granicy dwóch (zwykle oceanicznych) płyt tektonicznych, o długości setek kilometrów, gdzie magma wydostaje się na powierzchnie Ziemi i tworzy nowe fragmenty litosfery.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Rysa minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Oznacza barwę proszku (śladu) pozostawionego przez minerał po jego kontakcie z innym materiałem. Dotyczy zwłaszcza minerałów o małej twardości.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Sejsmologia

Dział geofizyki, dyscyplina zajmująca się badaniem trzęsień ziemi i rozchodzeniem fal sejsmicznych.

Sejsmograf

Urządzenie służące do wykrywania i rejestracji drgań skorupy ziemskiej wywołanych trzęsieniami ziemi.

Sill

Intruzja magmowa typu zgodnego, pozioma, powstała w wyniku wdarcia się magmy między dwie różne warstwy skał na ich granicy. Nie jest zbyt gruba, ale może ciągnąć się na setki kilometrów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skala Mercallego

Jedna z dwóch głównych skali pomiarów trzęsień ziemi, ma charakter zamknięty, 12-stopniowy. Kolejne stopnie w skali osiąga trzęsienie na podstawie spowodowanych zniszczeń.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skala Mohsa

10-cio stopniowa skala twardości minerałów mająca charakter względny i porównawczy. Minerał o większej wartości w skali jest twardszy od minerałów o niższej wartości i może je zarysować, samemu nie mogąc zostać przez nie zarysowanym.

Skala:

  1. Talk
  2. Gips
  3. Kalcyt
  4. Fluoryt
  5. Apatyt
  6. Ortoklaz
  7. Kwarc
  8. Topaz
  9. Korund
  10. Diament

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skala Richtera

Jedna z dwóch głównych skali pomiarów trzęsień ziemi, otwarta, ale w praktyce ograniczona do 9,5 stopnia (silniejsze trzęsienia zdarzają się ekstremalnie rzadko). Wielkość trzęsienia (magnitudę) określa się na podstawie amplitudy drgań. Każdy kolejny stopień w skali to trzęsienie o 32-krotnie wyższej energii i 10-krotnie wyższej amplitudzie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skała

Pod tym pojęciem rozumie się wszystkie składniki budujące skorupę ziemską, niezależnie od pochodzenia i struktury, zbudowane z jednego lub kilku minerałów. Skały dzielą się według pochodzenia na: magmowe, osadowe i metamorficzne.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały jawnokrystaliczne

Specyficzna grupa skał, powstająca w procesie tworzenia skał magmowych głębinowych (plutonicznych). Skały mają duże, widoczne gołym okiem kryształy. Należą do nich np. granit, gabro, dioryt.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały magmowe

Jeden z trzech głównych rodzajów skał. Są efektem krystalizacji magmy pod ziemią lub zastygnięcia lawy na powierzchni ziemi. Stanowią podstawową grupę skał, które w historii geologicznej Ziemi ukształtowały się najwcześniej. Dzielą się na głębinowe i wylewne.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały magmowe głębinowe

Jeden z dwóch rodzajów skał magmowych. Powstają w wyniku długotrwałego krzepnięcia i krystalizacji magmy pod ziemią. Ponieważ proces ten jest długotrwały, powstają duże, widoczne gołym okiem kryształy. Dlatego skały te mają charakter jawnokrystaliczny np. granit, gabro, dioryt.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały magmowe wylewne (wulkaniczne)

Jeden z dwóch rodzajów skał magmowych. Powstają w wyniku gwałtownego krzepnięcia lawy na powierzchni ziemi. Ponieważ proces ten jest bardzo szybki, minerały są niewielkie (trudne do dostrzeżenia gołym okiem) i zlewają się ze sobą, a struktura skały wydaje się być jednolita. Dlatego skały te mają charakter skrytokrystaliczny np. bazalt, obsydian, ryolit.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały metamorficzne

Jeden z trzech głównych rodzajów skał. Powstają w wyniku przeobrażenia (metamorfizmu) innych skał, w warunkach bardzo wysokiej temperatury i ogromnego ciśnienia. Najważniejszymi skałami tego typu są gnejs (powstaje z przeobrażenia granitu), marmur (powstaje z przeobrażenia wapieni i dolomitów) i kwarcyt (powstaje z przeobrażenia piaskowców kwarcowych), a także eklogit (przeobrażenie bazaltu), czy hornfels (przeobrażenie różnych skał ilastych i mułowych).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały osadowe

Jeden z trzech głównych rodzajów skał. Powstały w wyniku sedymentacji czyli osadzania się materiału na lądzie resztek innych skał zniszczonych w procesie wietrzenia lub szczątków zwierząt i roślin, a także osadzania na dnie mórz związków chemicznych. Dzielą się na okruchowe (a te na luźne i zwięzłe), pochodzenia organicznego i pochodzenia chemicznego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały osadowe okruchowe

Jeden z trzech rodzajów skał osadowych. Są typowymi skałami powstałymi w wyniku wietrzenia i sedymentacji skał starszego pochodzenia. Dzielą się na luźne – gdzie nagromadzony materiał nie jest ze sobą w jakikolwiek sposób połączony oraz na zwięzłe – gdzie w wyniku dalszego procesu diagenezy (i jej końcowej części zwanej lityfikacją), dochodzi do przemiany nagromadzonego materiału w spoistą skałę. Inna klasyfikacja dzieli skały okruchowe według średnicy ziaren je budujących na: głazy (>20 cm), gruz (2 – 20 cm) – tworzy brekcje, żwir (0,2 – 2 cm) – tworzy zlepieńce lub brekcje, piasek (0,1 – 2 mm) – tworzy piaskowce, muł (0,01 – 0,1 mm) – tworzy mułowce oraz ił (<0,01 mm) – tworzy iłowce, łupki, glinę. Do tej grupy zaliczamy także less (0,02 – 0,05 mm), będący efektem działalności wiatru.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały osadowe okruchowe luźne

Podtyp skał osadowych okruchowych Nagromadzony materiał nie jest ze sobą w jakikolwiek sposób połączony. Należą do nich np: głazy, gruz, żwir, piasek, muł, less oraz ił.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały osadowe okruchowe zwięzłe

Podtyp skał osadowych okruchowych W wyniku dalszego procesu diagenezy (i jej końcowej części zwanej lityfikacją), dochodzi do przemiany nagromadzonego materiału w spoistą skałę. Należą do nich np: brekcja, zlepieniec piaskowiec, mułowiec iłowiec, łupek, glina.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały osadowe pochodzenia chemicznego

Jeden z trzech rodzajów skał osadowych. Powstają w wyniku wytrącania substancji mineralnych z wody morskiej (np. sól kamienna, sól potasowa, gips, anhydryt).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały osadowe pochodzenia organicznego

Jeden z trzech rodzajów skał osadowych. Powstają w wyniku sedymentacji szczątków roślin i zwierząt. Dzielą się na te, które zostały uformowane ze szczątków zwierzęcych (głównie skały wapienne np. wapień, dolomit czy kreda) i na te, które zostały uformowane ze szczątków roślinnych (głównie węgle – różniące się zawartością procentową węgla: torf [<60%], węgiel brunatny [60-75%], węgiel kamienny [75-97%], antracyt [92-95%], szungit [do 99%].

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skały skrytokrystaliczne

Specyficzna grupa skał, powstająca w procesie tworzenia skał magmowych wylewnych (wulkanicznych). Skały mają niewielkie (trudne do dostrzeżenia gołym okiem) i zlewające się ze sobą minerały, a struktura skały wydaje się być jednolita. Należą do nich np. bazalt, obsydian, ryolit.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skład chemiczny minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Informuje o pierwiastkach tworzących minerał. Dzielą się na pierwiastki rodzime (pojedyncze – występujące w stanie wolnym np. siarka [S], złoto [AU] czy diament [C]) oraz związki chemiczne (złożone z kilku pierwiastków np. halit [NaCl], kwarc [SiO2], kalcyt [CaCO3]).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skorupa ziemska

Wierzchnia warstwa budowy Ziemi, sięgająca do maksymalnie 80 km w części kontynentalnej i do kilkunastu kilometrów w części oceanicznej.  Jest zbudowana z kilku warstw skalnych. Wierzchnią warstwę stanowi warstwa skał osadowych o różnej miąższości (grubsza w części kontynentalnej, bardzo cienka w części oceanicznej). Pod nią znajduje się warstwa skał granitowych (głównie w części kontynentalnej) a niżej zalega (zarówno w części kontynentalnej jak i oceanicznej) warstwa skał bazaltowych. Na granicy obu tych warstw występuje strefa nieciągłości Conrada.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skrzydło fałdu tektonicznego

Zespół warstw skalnych budujących fałd, nachylonych w tym samym kierunku.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skrzydło wiszące uskoku tektonicznego

Część warstw skalnych wypiętrzona wzdłuż powierzchni uskokowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skrzydło zrzucone uskoku tektonicznego

Część warstw skalnych obniżona wzdłuż powierzchni uskokowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Solfatary

Jeden z rodzajów ekshalacji o temperaturze 100 – 300°C. Są złożone głównie z pary wodnej z dwutlenkiem węgla i siarkowodorem.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Spreading (strefa spreadingu)

Proces przyrastania nowych fragmentów litosfery w dolinach ryftowych płyt oceanicznych o rozbieżnym (dywergentnym) typie granicy. Strefa zjawiska obejmuje cały obszar powstawania nowej skorupy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stożek pasożytniczy

Jeden z elementów budowy wulkanu, mniejszy stożek w obrębie stożka wulkanicznego, powstały na jego stoku. Jest miejscem mniejszych erupcji i wydobycia lawy za sprawą komina bocznego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stożek wulkaniczny

Jeden z elementów budowy wulkanu, wzniesienie (góra) zbudowane przez kolejne erupcje wulkanu i wydobywającą się z niego lawę.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Stratowulkan (wulkan mieszany)

Typ wulkanu o erupcji centralnej, jest połączeniem dwóch pozostałych typów – wulkanów eksplozywnych (stożkowych) i efuzywnych (tarczowych). Gwałtowne erupcje występują naprzemiennie z wylewami lawy. Stożek jest raczej stromy, ale ma budowę przeplatających się warstw pochodzących z różnych typów erupcji (część warstw – pochodzenia lawowego, część – pochodząca z materiału piroklastycznego). Jest to najczęstszy typ wulkanu na Ziemi, zaliczamy do nich np. europejskie wulkany – Stromboli i Etnę.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa nieciągłości Conrada

Nieciągłość sejsmiczna na granicy warstwy skał granitowych i warstwy skał bazaltowych w skorupie ziemskiej. Nie występuje jednolicie w całej skorupie, dotyczy głównie skorupy kontynentalnej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa nieciągłości Golicyna

Nieciągłość sejsmiczna na granicy astenosfery i właściwej części płaszcza górnego, na głębokości około 350 km.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa nieciągłości Lehmanna

Nieciągłość sejsmiczna na granicy jądra zewnętrznego i jądra wewnętrznego, na głębokości około 5100 km.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa nieciągłości Moho

Właściwie strefa nieciągłości Mohorovičicia, nieciągłość sejsmiczna na granicy skorupy ziemskiej i warstwy perydotytowej na głębokości od kilku (pod skorupą oceaniczną) do kilkudziesięciu kilometrów (pod skorupą kontynentalną).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa nieciągłości Repettiego

Nieciągłość sejsmiczna na granicy płaszcza górnego i płaszcza dolnego, na głębokości około 700 km.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Strefa nieciągłości Wiecherta-Gutenberga

Nieciągłość sejsmiczna na granicy płaszcza dolnego i jądra zewnętrznego, na głębokości około 2900 km.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Subdukcja (strefa subdukcji)

Proces podsuwania się jednej płyty oceanicznej pod drugą, lub płyty oceanicznej pod płytę kontynentalną, w miejscu, gdzie miedzy tymi płytami występuje granica zbieżna (konwergentna). W strefach kolizji dochodzi do zapadnia jednej płyty pod drugą i niszczenia tej części skorupy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Surowce mineralne

Skały, które nadają się do gospodarczego wykorzystania, znajdujące się w złożach, z których można je wydobywać. Należą do nich:

  • Surowce metaliczne – takie jak np. żelazo, miedź, cynk , ołów, nikiel, boksyty, inne metale, a także złoto, srebro czy platyna.
  • Surowce chemiczne – takie jak np. sól kamienna, sól potasowa, siarka, a także: fosforyty, ropa naftowa, węgiel kamienny i brunatny, torf.
  • Surowce energetyczne – takie jak np. ropa naftowa, gaz ziemny, uran, torf, węgiel brunatny, węgiel kamienny.
  • Surowce skalne– dzielą się na podgrupę surowców budowlanych (żwir, piasek, granit, bazalt, gips, wapień oraz podgrupę surowców szklarskich i ceramicznych (piasek kwarcowy, glina, ił, dolomit).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Synklina (łęk)

Fałd tektoniczny o wklęsłym kształcie. W jądrze fałdu są najmłodsze skały, a najstarsze na skrzydłach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tarcza kontynentalna

Jedna z form budujących kontynenty, rozległy obszar zbudowany ze skał krystalicznych, niepokryty młodszymi osadami.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Teoria tektoniki płyt litosfery

Powszechnie uznawana za obowiązującą teoria naukowa, wyjaśniająca zjawisko dryfu kontynentów i obserwowanych jego skutków – deformacji powierzchni Ziemi. Teoria zakłada, że cała litosfera nie jest jednolitą warstwą (choć być może była nią pierwotnie), ale jest ona podzielona na co najmniej kilkanaście większych i mniejszych fragmentów (płyt). litosfera jest chłodna i tym samym sztywna, z kolei zalegająca pod nią astenosfera – ciepła i plastyczna. dzięki temu możliwe jest “ślizganie” się płyt tektonicznych po powierzchni astenosfery. Cały ten ruch wywoływany jest przez prądy konwekcyjne magmy w górnej części płaszcza ziemskiego (w tym w astenosferze), które docierając do powierzchni litosfery rozchodzą się w przeciwnych kierunkach, wymuszając ruch płyt tektonicznych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trzęsienie ziemi

Drgania skorupy ziemskiej, których przyczyną jest powstawanie naprężeń skorupy ziemskiej, a następnie ich rozładowywanie przez uwolnienie olbrzymiej energii w postaci fal sejsmicznych. Przyczyny trzęsienia ziemi mogą być:

  • tektoniczne – 90% wszystkich trzęsień, efekt ruchu płyt litosfery (zwłaszcza kolizyjnego, a w drugiej kolejności przesuwczego), mają też największą siłę.
  • wulkaniczne – 7%, związane z erupcją wulkanu, najczęściej krótkotrwałe i o umiarkowanej sile.
  • zapadliskowe (zapadowe) – 3%, są skutkiem zapadnięcia się terenu np. stropu jaskini na obszarze krasowym lub innych próżni w skałach,  są wybitnie lokalne i bardzo słabe.
  • antropogeniczne – <1%, niezwykle rzadkie, wywołane działalnością człowieka np. potężnymi eksplozjami lub zapadnięciem się terenu nad kopalnią głębinową.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tuf wulkaniczny

Skała pochodząca z materiału piroklastycznego, jest lekka, zwięzła i porowata, należy do grupy skał osadowych. Tworzą się na niej żyzne gleby.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Twardość minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Liczona w dziesięciostopniowej skali tzw. skali Mohsa odporność minerału na zarysowanie. Minerały są uszeregowane według wzorcowych przykładów – od najtwardszego (10) do najmiększego (1), gdzie minerały o większej twardości są w stanie zarysować minerały miększe, które nie mogą ich zarysować. Skala ma charakter względny i porównawczy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Układ krystalograficzny minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Obejmuje kształt i wielkość kryształów oraz sposób ułożenia kryształów budujących minerał – według różnych klas symetrii.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Uskok tektoniczny

Struktura, o charakterze deformacji nieciągłej, powstała w wyniku rozerwania warstw skalnych i ich przesunięcia wzdłuż powstałej powierzchni.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Uskok transformujący

Powierzchnia spękań i przesunięć warstw skalnych, na granicy przesuwczej (transformującej) dwóch płyt tektonicznych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Warstwa perydotytowa

Dolna część litosfery, zaliczana do płaszcza ziemskiego. Zbudowana z perydotytu (magmowa skała głębinowa). Występuje zarówno pod skorupą kontynentalną jak i oceaniczną.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wulkan

Najczęściej stożkowa, górzysta forma terenu, będąca miejscem wydostania się magmy z wnętrza ziemi na powierzchnię pod postacią lawy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wulkan czynny

Jeden z typów wulkanów według aktywności. Są aktywne i mogą mieć erupcję w każdej chwili. Stanowią ciągłe zagrożenie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wulkan drzemiący (uśpiony)

Jeden z typów wulkanów według aktywności. Ich aktywność była w przeszłości odnotowana, ale obecnie jej nie wykazują (za wyjątkiem ekshalacji), mogą się jednak przebudzić.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wulkan efuzywny (tarczowy)

Typ wulkanu o erupcji centralnej, w którym stożek wulkaniczny jest łagodnie nachylony. W czasie erupcji z wulkanu wydobywa się wyłącznie lawa, która najczęściej jest zasadowa, przez co krzepnie wolniej i szybko rozlewa się na dużych obszarach. Zajmują najczęściej duże obszary, nierzadko tworząc potężne wulkaniczne wyspy. Takie wulkany występują min. na Hawajach – Mauna Kea i Mauna Loa.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wulkan eksplozywny (stożkowy)

Typ wulkanu o erupcji centralnej, cechuje się budową stożkową, jest stromy. Wulkan charakteryzuje e się gwałtownymi erupcjami, podczas których z wulkanu wydobywa się lawa, gazy oraz materiał piroklastyczny. Wydobywająca się lawa jest kwaśna, przez co cechuje się dużą lepkością i może zastygać już w kraterze, co grozi zapchaniem komina, gwałtowną eksplozją i powstaniem kaldery. Występują w strefach subdukcji, jest ich niewiele. Należy do nich np. czy Gwatemalski Aguan.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wulkan szczelinowy

Typ wulkanu o erupcji liniowej, gdzie lawa wydobywa się przez szczeliny w skorupie ziemskiej

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wulkan wygasły

Jeden z typów wulkanów według aktywności. Ich aktywność nie była notowana w przeszłości, ani nie ma jej obecnie, a świadectwem dawnej działalności jest pozostały stożek wulkaniczny.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Wulkanizm

Część magmatyzmu, która zachodzi na powierzchni Ziemi. Obejmuje procesy prowadzące do wydostania się magmy na powierzchnię ziemi w postaci lawy oraz związane z tym tworzenie się wulkanów, czyli stożkowych, górzystych form terenu, będących miejscem wydostania się magmy z wnętrza ziemi na powierzchnię.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Zapadlisko tektoniczne (rów tektoniczny)

Obszar rozległego obniżenia, zrzucony w czasie powstawania uskoku tektonicznego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Zjawiska wyprzedzające trzęsienie ziemi

Różne zdarzenia świadczące o możliwości wystąpienia w bardzo bliskiej przyszłości trzęsienia ziemi. Należą do nich:

  • deformacje powierzchni ziemi
  • zmiana poziomu wody w jeziorach i studniach
  • zmiana poziomu ropy naftowej w szybach
  • wydobywanie się z litosfery radonu
  • niespokojne zachowanie zwierząt

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Zrąb tektoniczny

Obszar rozległego wyniesienia terenu, wywyższony w czasie powstawania uskoku tektonicznego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej