Wieś, czyli wszystko to, co nie jest miastem – stanowi pierwszy typ osadnictwa ludzkiego. Mimo postępującego rozwoju społeczno-gospodarczego wciąż około 44% populacji naszej planety mieszka na wsi, a wiele z tych osób trudni się rolnictwem.

Spis tematów (kliknij, aby przejść do wyboru tematów)


Ludność

XIII Obszary wiejskie

1. Wieś dawniej i dziś

Współczesna wieś bardzo różni się od wsi z czasów historycznych. Pierwotnie granica między miastami i wsiami była jednoznaczna. Miasta otaczały obronne mury, a to co znajdowało się poza ich zwartą zabudową – było wsią. Naturalnym charakterem wsi było przede wszystkim zajmowanie się działalnością rolniczą. Na skutek procesów urbanizacji (zwłaszcza suburbanizacji i dezurbanizacji) doszło do olbrzymiego rozrostu miast, poza ich pierwotne granice – wiele dawnych wsi zostało wchłoniętych lub ich położenie względem miasta stało się znacznie bliższe. Napływająca na wieś ludność zaczęła przywozić ze sobą własne zwyczaje zachowań, a rolnictwo na wsi znalazło się w konkurencji wobec rozwijającego się budownictwa. Swój wiejski charakter zachowały w zasadzie jedynie peryferyjne jednostki, położone naprawdę daleko od miast, choć i one zmieniły swoje oblicze.

Odsetek ludności wiejskiej w populacji świata

Źródło: Własna edycja na podstawie: https://ourworldindata.org/urbanization

Największy udział mieszkańców wsi zaznacza się w krajach słabo rozwiniętych – w Afryce oraz Azji Południowej.

W wielu krajach (w tym w Polsce) jednostka staje się miastem dopiero na skutek decyzji administracyjnej, a w przeciwnym razie jest wsią. Prowadzi to do paradoksów, ponieważ niektóre wsie w oczywisty sposób uległy zurbanizowaniu, formalnie jednak pozostają nadal wsiami. Na skutek różnych procesów można więc współcześnie wyróżnić:

  • Wieś zurbanizowaną – czyli taką, która de facto przeistoczyła się w mini-miasteczko, zatraciła swój charakter, a jej mieszkańcy przestali zajmować się rolnictwem.

Wieś urbanizuje się pod względem zabudowy i infrastruktury i zatraca swój pierwotny wygląd

Źródło: https://chosse.wordpress.com/tag/rotmanka/
  • Wieś rolniczą – pozostającą ostoją tradycji wsi, gdzie większość ludzi wciąż zajmuje się uprawą roślin i hodowlą zwierząt.

Tradycyjna wieś rolnicza cechuje się rzadką zabudową, zabudową gospodarczą i polami uprawnymi

Źródło: http://kociewiacy.pl/gminy/smetowo/galeria/albums/userpics/10001/smarzewo.jpg

Nieco inaczej niż wieś, postrzega się obszary wiejskie, czyli wieś oraz ich otoczenie funkcjonalne – pola uprawne i inne tereny pozamiejskie.

Tereny wykorzystywane rolniczo jako odsetek powierzchni państw

Źródło: https://i.redd.it/f6vcmr26nxz21.png

Udział powierzchni wykorzystywanej rolniczo zależy najczęściej od warunków naturalnych – w krajach gorącego i wilgotnego lub chłodnego klimatu, odsetek ten jest niewielki. W niektórych krajach mimo niesprzyjających warunków rozległe tereny wykorzystuje się jako pastwiska, co znaczne zwiększa odsetek powierzchni rolnej.

2. Czynniki rozwoju wsi

Współcześnie najważniejsze czynniki rozwoju wsi dzielą się na dwie grupy: przyrodnicze i pozaprzyrodnicze.

Do przyrodniczych czynników rozwoju wsi należą:

  • Warunki naturalne – klimat, ukształtowanie powierzchni, dostęp do wody, jakość gleb – to co może wpływać na stopień opłacalności produkcji rolnej.
  • Stan środowiska naturalnego – istotny dla turystów oraz dla rolnictwa ekologicznego.
  • Szczególne walory przyrodnicze – obiekty, które są atrakcyjne turystycznie i przyczyniają się do rozwoju agroturystyki.
  • Walory krajobrazowe – mogą przyciągać artystów np. malarzy.

Do pozaprzyrodniczych czynników rozwoju wsi należą:

  • Szczególne walory pozaprzyrodnicze – np. lokalna gwara, tradycje, nietypowe obiekty związane z wiejskim stylem życia lub obiekty sportowe – takie, które przyczyniają się do rozwoju agroturystyki.
  • Wysoki poziom rozwoju infrastruktury – zapewnia lepszą jakość życia, lepszy transport (łatwość dotarcia na wieś) i lepszy dostęp do usług, np. edukacji (szkoły), służby zdrowia (przychodnie).
  • Cicha i spokojna okolica – sprzyja migracjom ludzi uciekających od zgiełku miasta.
  • Niskie koszty życia – ułatwiają utrzymanie i zachęcają do osadnictwa.
  • Tańsza ziemia – wpływa na rozwój budownictwa mieszkaniowego.
  • Wolna, niezagospodarowana przestrzeń – umożliwia z jednej strony lokowanie terenochłonnych zakładów przemysłowych, z drugiej – rozwój domów jednorodzinnych z dużymi ogrodami.
  • Niższe koszty pracy i niższe podatki przyczyniają się do napływu inwestycji.

Na skutek szeregu różnych czynników wieś pełniąca w przeszłości funkcję rolniczą zyskała kilka nowych funkcji, do których należą:

  • Funkcja turystyczna – rozwój specyficznej agroturystyki związanej ze szczególnymi walorami przyrodniczymi lub kulturowymi wsi.

Konie są częstą atrakcją wykorzystywaną do rozwoju agroturystyki

Źródło: https://lh3.googleusercontent.com/proxy/lYRnZTS2cgjwfnlLUieYrKW92X9qusWMY6IuzisXfgld1whg8ab19JF0Apan0TyRLr33rQu1qvWvfL3IM-UR1rR9hSC8m83iAB69JX4IxlU1mqsW9mGxvApK
  • Funkcja handlowa – rozwój drobnej produkcji rolnej zachęca do robienia zakupów bezpośrednio u producenta – rolnika.

Na wsi powstaje coraz więcej sklepików ze swojskim jedzeniem bezpośrednio od producentów rolnych

Źródło: https://d-art.ppstatic.pl/kadry/k/r/12/c9/59fc591bd2e11_o_full.jpg
  • Funkcja przemysłowo-usługowa – z uwagi na dużą ilość przestrzeni na wsi lokalizuje się coraz więcej fabryk, magazynów i biurowców.

Hale produkcyjne lokalizowane są na wsi pełnej wolnych przestrzeni

Źródło: https://www.climakomfort.pl/wp-content/uploads/flextronics_1.jpg
  • Funkcja rezydencjalna – z uwagi na duża atrakcyjność wsi, jako miejsca do życia dla ludności do tej pory mieszkającej w mieście.

Dawną rozproszoną zabudowę zastępują rozległe suburbia

Źródło: https://www.sierraclub.org/sites/www.sierraclub.org/files/styles/flexslider_full/public/sierra/articles/big/SIERRA-Opener-iStock-982588226-WB.jpg?itok=B4b6YRze

3. Depopulacja wsi

Początkowo proces wyludniania dotyczył wszystkich wsi w XIX i w pierwszej połowie XX wieku. Za sprawą uprzemysłowienia ludność masowo migrowała do miast. Obecnie wsie w bogatych krajach rosną w siłę – na skutek suburbanizacji i dezurbanizacji ich zaludnienie wzrasta. Jednak tradycyjne wsie rolnicze, które znajdują się na dalekich peryferiach dużych miast, albo w niemal zupełnej izolacji przestrzennej – wyludniają się. Ich mieszkańcy nie widząc perspektyw dla siebie oraz z uwagi na brak wystarczającej liczby miejsc pracy, przeprowadzają się do miast lub wsi położonych blisko tychże. W skrajnych przypadkach, taka sytuacja może nawet doprowadzić do całkowitego upadku niektórych wsi.

Zmiana liczby ludności wybranych gmin wiejskich w Polsce między 1995 i 2019 r.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS.

Podczas gdy jedne wsie wyludniają się – inne rosną w siłę. Największe spadki w latach 1995-2019 notowały gminy Koszarawa (woj. śląskie), Czyże (woj. podlaskie) i Tymbark (woj. małopolskie). Spadki sięgały 40% a nawet więcej pierwotnego zaludnienia. Zupełnie inaczej przedstawiała się sytuacja gmin Długołęka (woj. dolnośląskie), Tarnowo Podgórne (woj. wielkopolskie) czy Pruszcz Gdański (woj. pomorskie), w których liczba ludności wzrosła o 100-140%.

Zjawisko depopulacji wsi rolniczych dotyczy przede wszystkim południowej i wschodniej Polski, ale przykłady gmin wiejskich znacząco tracących ludność można spotkać także w centralnej i północno-zachodniej Polsce.

Przyczynami depopulacji wsi są:

  • Starzenie się lokalnej społeczności i stopniowe jej wymieranie.
  • Zmniejszenie się współczynnika przyrostu naturalnego.
  • Migracja młodych do miast lub wsi podmiejskich w poszukiwaniu perspektyw.
  • Rozluźnienie więzów rodzinnych i zanik przywiązania do lokalnej społeczności.
  • Porzucanie mało dochodowej pracy w rolnictwie na rzecz pracy w przemyśle i usługach i związana z tym zmiana miejsca zamieszkania.
  • Wykluczenie komunikacyjne (w tym zwłaszcza transportowe) niektórych wsi, zniechęca do osiedlania się tam.
  • Niski poziom usług publicznych i prywatnych na wsi.
  • Chęć zapewnienia lepszej przyszłości sowim dzieciom i związana z tym wyprowadzka.

Wiele krajów zmaga się z problemem depopulacji wsi. W Rosji znajdziemy wiele całkowicie opuszczonych

Źródło: https://img-ovh-cloud.zszywka.pl/0/0659/1754-opuszczona-wies-w-karelii-w-rosji.jpg