Strona w budowie

Pedosfera i biosfera – to siódmy (ostatni) dział w 4-letnim liceum ogólnokształcącym. Zawiera informacje o procesach glebotwórczych i systematyce gleb oraz strefach roślinności na Ziemi.

Spis tematów (kliknij na temat, aby przejść do strony)

 

Pedosfera i biosfera

I Powstawanie gleb

Co znajdę w tym temacie?
  • Pojęcie gleby
  • Budowa profilu glebowego
  • Powstawanie gleby
  • Zaawansowane procesy glebotwórcze
  • Czynniki glebotwórcze
  • Żyzność i urodzajność gleb

II Systematyka gleb

Co znajdę w tym temacie?
  • Gleby strefowe
  • Gleby śródstrefowe
  • Gleby niestrefowe
  • Klasy bonitacyjne gleb w Polsce

III Strefy roślinności

Co znajdę w tym temacie?
  • Strefy klimatyczno-roślinno-glebowe na Ziemi
  • Roślinność piętrowa w górach


Słownik

Przejdź do słownika (kliknij)

Aparat pojęciowy w tym dziale (kliknij aby rozwinąć definicję):

Bielicowanie

Jeden z zaawansowanych procesów glebotwórczych, polega na wymywaniu w głąb profilu glebowego związków mineralnych (żelaza i glinokrzemianów). Skutkiem jest powstanie w profilu gleby dwóch poziomów: jasnego i ubogiego w substancje odżywcze poziomu wymywania oraz zalegającego pod nim bogatego w związki mineralne poziomu wmywania o ciemnym, zwykle brunatnym kolorze. Procesowi sprzyja roślinność iglasta w klimacie umiarkowanym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Brunatnienie

Jeden z zaawansowanych procesów glebotwórczych, zachodzi w wyniku wietrzenia glinokrzemianów prowadzącego do ich uwolnienia (w postaci glinu i żelaza), a następnie otoczenia przez nie cząstek gleby co prowadzi do nadania jej charakterystycznej brązowej barwy. Procesowi sprzyja roślinność liściasta w klimacie umiarkowanym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Czarne ziemie

Jeden z typów gleb śródstrefowych, powstają pod roślinnością łąkową na obszarach o dużej wilgotności, często ulegają oglejeniu. Posiadają duży poziom próchniczy i są żyzne, ale trudne w uprawie ze względu na uwilgotnienie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Czarnoziemy

Jeden z typów gleb strefowych, powstają w klimacie umiarkowanym ciepłym kontynentalnym. Kluczowe dla ich powstania jest istnienie lessu w skale macierzystej z udziałem roślinności trawiastej. Mają bardzo dobrze rozwinięty poziom próchniczy, którego grubość liczona jest nawet w metrach. Są najlepszymi glebami wykorzystywanymi w rolnictwie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Czerwone i czerwonozółte gleby ferralitowe (laterytowe)

Jeden z typów gleb strefowych, występują w klimacie równikowym wilgotnym i klimatach podobnych, cechują się czerwonym kolorem (ze względu na dużą zawartość żelaza), a na skutek ferralityzacji (lateryzacji) dochodzi do wypłukiwania z gleby wartościowych składników w głąb profilu. Mimo, iż porastają je lasy równikowe są to gleby słabe (z powodu nadmiernych opadów) o małym poziomie próchniczym i o niskiej przydatności rolniczej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Czerwonoziemy i żółtoziemy

Jeden z typów gleb strefowych, o podobnych cechach do czerwonych i czerwonożółtych gleb ferralitowych, ale występujące na obszarach monsunowych lub w obrębie oddziaływania ciepłych prądów morskich w strefie zwrotnikowej (klimat zwrotnikowy morski), gdzie deszcz wypłukujący profil glebowy nie jest wynikiem opadów zenitalnych i ma inną genezę. Są słabe i trudne w uprawie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Czynniki glebotwórcze

Ogólne warunki geograficzne na danym terenie, które wpływają na rodzaj i tempo procesów glebotwórczych. Należą do nich:

  • Klimat
  • Skała macierzysta
  • Warunki wodne
  • Rzeźba terenu
  • Czas
  • Fauna i flora
  • Człowiek

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ferralityzacja (lateryzacja)

Jeden z zaawansowanych procesów glebotwórczych, pełny rozkład glinokrzemianów (na żelazo i glin) i jednoczesne znaczne wypłukanie z gleby minerałów, co przy pozostałych w glebie związkach żelaza nadaje jej charakterystyczny czerwony kolor. Zachodzi w warunkach ciepłego i bardzo wilgotnego klimatu o obfitych i częstych opadach deszczu (najsilniej w klimacie równikowym wilgotnym).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleba

Zewnętrzna warstwa litosfery. Stanowi ona bezpośrednią granicę z innymi sferami. Jest bardzo istotnym elementem w środowisku naturalnym, stanowi bazę do życia dla roślin.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby antropogeniczne

Jeden z typów gleb niestrefowych, które w wyniku intensywnej działalności człowieka uległy przekształceniom – zostały zdegradowane lub użyźnione (gleby kulturoziemne).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby bagienne

Jeden z typów gleb śródstrefowych, tworzą się na obszarach podmokłych, często są zasobne w nierozłożoną materię organiczną i ulegają oglejeniu. Mimo wysokiego poziomu próchniczego ich uprawa jest niemożliwa ze względu na nadmierne uwilgotnienie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby bielicowe

Jeden z typów gleb strefowych – klimatów umiarkowanych chłodnych. Tworzą się pod powierzchnią lasów iglastych najczęściej na piaskach w procesie bielicowania. Poziom próchniczy jest płytki, należą do gleb słabych o umiarkowanym zastosowaniu rolniczym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby brunatne i płowe

Jeden z typów gleb strefowych, powstają w klimacie umiarkowanym wilgotnym i ciepłym odpowiednio w procesie brunatnienia lub płowienia. Porastają je liściaste (i mieszane) lasy, a skałą macierzystą jest najczęściej glina. Posiadają dość istotny poziom próchniczy, charakteryzuje je średnia żyzność i przydatność rolnicza, która jednak może być zwiększona dzięki nawożeniu

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby cynamonowe

Jeden z typów gleb strefowych, powstają w klimacie podzwrotnikowym morskim na skałach węglanowych pod pokrywą suchych lasów i zarośli. Są jednymi z lepszych gleb, dość urodzajne, ale podatne na erozję.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby górskie (inicjalne)

Jeden z typów gleb niestrefowych o bardzo płytkim, słabo wykształconym profilu, czasami zupełnie pozbawione próchnicy. Są w początkowym stadium rozwoju, który jednak ze względy na górskie warunki – nie może postępować. Skała macierzysta (najczęściej twarde i duże bloki skalne) zalegają bardzo płytko. Wykorzystuje się je czasami jako pastwiska, a najgorsze z nich leżą odłogiem.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby kasztanowe

Jeden z typów gleb strefy umiarkowanej lub podzwrotnikowej w odmianie kontynentalnej, powstają na obszarach o niskich opadach i wysokiej temperaturze. Zabarwione na czerwono (związki żelaza) posiadają pewnej wielkości poziom próchniczy i po nawodnieniu nadają się do uprawy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby kulturoziemne

Jeden z podtypów gleb antropogenicznych, które w wyniku nawożenia i innych zabiegów agrotechnicznych stały się znacznie żyźniejsze niż pierwotnie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby niestrefowe

Grupa gleb, których występowanie jest nie tylko niezwiązane ze strefą klimatyczną, ale ponadto mają słabo wykształcony profil glebowy lub są w początkowym stadium rozwoju, albo są wynikiem działalności człowieka.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby strefowe

Grupa gleb, których występowanie jest zależne od istniejących stref klimatycznych i roślinnych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby śródstrefowe

Grupa gleb, występujących w wielu strefach klimatycznych, których pojawienie się zależy od warunków lokalnych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby pustynne, szaroziemy, buroziemy

Jeden z typów gleb strefowych obszarów pustyń, powstają najczęściej w klimacie zwrotnikowym i podzwrotnikowym suchym, gdzie roślinności naturalnej nie ma, lub jest bardzo skąpa. Poziom próchniczy jest bardzo słabo rozwinięty lub prawie go nie ma. Ich przydatność rolnicza jest znikoma, w dodatku często są zasolone.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby tundrowe

Jeden z typów gleb strefowych, tworzą się w klimacie subpolarnym. Ich rozwój ograniczony jest przez zalegającą pod ziemią wieczną zmarzlinę. Pokrywają je trawy, mchy i porosty. Poziom próchniczy jest bardzo płytki. Obecność w glebie rozmarzającego latem lodu prowadzi do oglejenia gleb. Są generalnie mało przydatne i prawie niewykorzystywane rolniczo.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Gleby wulkaniczne

Jeden z typów gleb śródstrefowych, powstają w bliskim sąsiedztwie wulkanów, często na popiołach (tufach) wulkanicznych. Cechują się dużą żyznością, ale istnieje ryzyko ich uprawiania w pobliżu aktywnego wulkanu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Humifikacja gleby

Rozkład obumarłych szczątków z udziałem bakterii (i w mniejszym stopniu grzybów) i wytwarzanie próchnicy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Klasy bonitacyjne

Hierarchia jakościowa gleb pod względem ich żyzności, w Polsce przyjęta skali VI-stopniowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ługowanie

Jeden z zaawansowanych procesów glebotwórczych, wymywanie z gleby soli mineralnych przez wody deszczowe lub jako skutek sztucznego ich nawodnienia. Procesowi sprzyjają wysokie opady.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Mady rzeczne

Jeden z typów gleb śródstrefowych, powstają w dolinach i deltach rzek na skutek akumulacji osadów niesionych przez wylewające rzeki. Z reguły są to bardzo dobre gleby (zwłaszcza w deltach), pod względem przydatności rolniczej ustępują tylko czarnoziemom.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Mineralizacja gleby

Przemiana związków organicznych w proste związki mineralne (woda, amoniak, dwutlenek węgla i inne).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Murszenie

Jeden z zaawansowanych procesów glebotwórczych, prowadzi do zmiany struktury torfu w wyniku jego osuszenia z pojawieniem się procesów mineralizacji i humifikacji. Zachodzi najczęściej na skutek sztucznej melioracji terenu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Oglejenie

Jeden z zaawansowanych procesów glebotwórczych, prowadzi do odtlenienia związków mineralnych w glebie  (żelaza i manganu) w warunkach silnego uwilgotnienia gleby. Na skutek procesu powstaje poziom o zabarwieniu niebieskawym lub zielonkawym. Oglejeniu sprzyja wysoki poziom wód gruntowych i wilgotny klimat.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Plony

Ilość i wielkość płodów rolnych uzyskana z uprawianej powierzchni.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Płowienie

Jeden z zaawansowanych procesów glebotwórczych, wsiąkające wody prowadzą do wymywania w głąb profilu glebowego składników ilastych, a następnie są one akumulowane w poziomie wmywania. Na skutek tego powstaje jaśniejszy (płowy) poziom wymywania i wyraźny, ciemny poziom wmywania.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Poziom organiczny (O)

Jeden z poziomów glebowych, obejmuje ściółkę glebową, płytka warstwa, gdzie dochodzi do wstępnego rozkładu materii organicznej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Poziom próchniczy (A)

Jeden z poziomów glebowych, warstwa o bardzo zróżnicowanej grubości w różnych typach gleb, tutaj zachodzi proces właściwego rozkładu materii organicznej prowadzący do powstania próchnicy glebowej (źródło substancji odżywczych dla roślin). Im większa grubość tego poziomu tym żyźniejsza gleba.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Poziom wmywania/iluwialny (B)

Jeden z poziomów glebowych, zwany także poziomem wzbogacenia, występuje w niektórych typach gleb, dochodzi tu do akumulacji materiału wymytego w wyższych poziomach gleby.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Poziom wymywania/eluwialny (E)

Jeden z poziomów glebowych, występuje w niektórych typach gleb, dochodzi tu do rozpuszczenia niektórych substancji mineralnych i ich wypłukania do niższych poziomów gleby.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Profil glebowy

Pionowy wycinek fragmentu powierzchni ziemi pozwalający na zaobserwowanie poziomów (warstw), z których zbudowana jest gleba. Poszczególne poziomy są silnie zróżnicowane. W różnych typach gleb występują określone poziomy, których w innych glebach nie ma. Istnieje jednak pewien zespół warstw wspólnych dla większości gleb.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Rędziny

Jeden z typów gleb śródstrefowych, powstają na skałach węglanowych (zwłaszcza wapiennych), które w profilu glebowym posiadają płytko zalegające fragmenty skały macierzystej. Choć poziom próchniczy jest z reguły miąższy i gleby te są żyzne, ze względu na płytkie zaleganie dużych odłamków skał ich uprawa jest problematyczna.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Salinizacja

Jeden z zaawansowanych procesów glebotwórczych, zasolenie gleby w wyniku wytrącania się soli z roztworu wód zalewających glebę. Zachodzi w wyniku podsiąkania słonych wód podziemnych lub na skutek intensywnego nawadniania.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Skała macierzysta (C)

Jeden z poziomów glebowych, zawiera także zwietrzelinę skały macierzystej (zerodowany fragment skały macierzystej) na granicy z wyższymi poziomami, to warstwa skał podłoża, na których doszło do wykształcenia gleby. Nie jest podatna na proces glebotwórczy, ale ma istotne znaczenie dla tworzącej się na niej glebie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Torfienie

Jeden z zaawansowanych procesów glebotwórczych, intensywny rozkład materii roślinnej i jej przekształcanie w torf pod wpływem bakterii (i grzybów), w warunkach stałego uwilgotnienia, którego źródłem są wody opadowe, podsiąkające lub zalewające teren.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Urodzajność

Wartość produkcyjna gleby przy jej wykorzystaniu rolniczym, która może być zwiększana za pomocą zabiegów agrotechnicznych (nawożenia, melioracji, środków ochrony) mierzona poziomem plonów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Żyzność

Naturalna zdolność gleby do zaspokojenia potrzeb życiowych (wody, powietrza, składników pokarmowych) porastającej ją roślinności.

Kliknij by dowiedzieć się więcej