Powrót do słownika (kliknij aby powrócić)

Zapoznaj się z definicjami poniżej lub wybierz inną literę. Aby szybko znaleźć pojęcie użyj komendy „ctrl + f” lub opcji „znajdź” w swojej przeglądarce. Aktualnie w tej sekcji znajduje się 58 definicji.


Wybierz inną literę (kliknij)

Pojęcia (kliknij, aby wyświetlić definicję):

Echo wyżu demograficznego

Wyż demograficzny będący następstwem wejścia w okres rozrodczy osób urodzonych w okresie poprzedniego wyżu demograficznego, w przypadku Polski – echo wyżu demograficznego odnosi się do wyżu kompensacyjnego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Efekt cieplarniany

Zjawisko atmosferyczne, polegające na wzroście temperatury globalnej spowodowanej obecnością w atmosferze gazów cieplarnianych. Proces polega na zatrzymaniu i wtórnym skierowaniu w kierunku powierzchni Ziemi ciepła (które odbite od powierzchni Ziemi jest wypromieniowywane). Prowadzi to do „podgrzania” planety. Efekt cieplarniany jest pozytywny, gdyż umożliwia zaistnienie na Ziemi życia, jednak nadmierny wzrost koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze prowadzi do niebezpiecznego zjawiska globalnego ocieplenia.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Egzaracja

Jedna z trzech głównych procesów lodowca górskiego i lądolodu, zdzieranie materiału skalnego z podłoża przez czoło lodowca (lądolodu) i następnie jego wciąganie wgłąb lodu lodowcowego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej
oraz
Kliknij by dowiedzieć się więcej

Egzosfera

Jedna z warstw atmosfery ziemskiej, będąca warstwą zewnętrzną, rozpoczyna się na wysokości 800 km i przechodzi bezpośrednio w kosmos (na wysokości 2000 – 10 000 km). Warstwę cechuje stały spadek temperatury aż do -273 stopni Celsjusza oraz obecność w niej licznych satelitów telekomunikacyjnych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ekliptyka

Okręg na sferze niebieskiej, po którym obserwuje się pozorną wędrówkę Słońca w ciągu roku. Oś obrotu Ziemi jest nachylona względem płaszczyzny ekliptyki pod kątem 66°34′, a płaszczyzna równika niebieskiego pod kątem 23°26′.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ekonomiczne grupy wieku

Podział ludności państwa na trzy grupy wiekowe: przedprodukcyjną (dzieci i młodzież), produkcyjną (aktywni zawodowo) i poprodukcyjną (emeryci), których kryteria wiekowe różnią się w zależności od przyjętych norm.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ekosystem

Jeden z elementów krajobrazu, dynamiczny układ ekologiczny złożonego z biocenozy (organizmów żywych) wraz z biotopem (środowiskiem ich życia) oraz z domieszką wszelkich elementów antropogenicznych

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ekran akustyczny (dźwiękochłonny)

Element infrastruktury drogowej mający stanowić ochronę przed hałasem emitowanym przez ruch drogowy dla sąsiadującej zabudowy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ekran przeciwfiltracyjny

Element infrastruktury górniczej pozwalający na zablokowanie dopływu wód podziemnych do wyrobiska kopalni poprzez uniemożliwienie przesiąkania wody w skałach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ekshalacje

Szczególny rodzaj gazowej aktywności wulkanów, gorące, gazowe wyziewy wulkaniczne, które występują także poza okresem erupcji oraz mogą dotyczyć wulkanów drzemiących. Zaliczamy do nich fumarole, solfatary i mofety.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Eksklawa

Część państwa położona poza jego podstawowymi granicami – terytorium odcięte od macierzystego lądu – oddzielone od głównej części kraju poprzez terytoria innych państw.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Eksplozja demograficzna

Okres w II i III fazie modelu przejścia demograficznego, charakteryzujący się wysokim współczynnikiem urodzeń przy gwałtownie spadającym współczynniku zgonów i tym samym – radykalnym i gwałtownym wzrostem liczby ludności.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Eksplozja Kambryjska

Zdarzenie mające miejsce w okresie Kambru w Erze Paleozoicznej, nagłe pojawienie się olbrzymiej ilości życia (zwłaszcza bezkręgowców), które dały początek wielu współczesnym gatunkom. Pojawiają się min. trylobity – skamieniałość przewodnia Paleozoiku. Życie wychodzi z morza na ląd na duża skalę.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Eksport

Sprzedaż towarów krajowych zagranicę.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ekspozycja terenu

Jeden z czynników wpływających na klimat lokalny i mikroklimat. Na półkuli północnej większą dostawę energii słonecznej będą otrzymywać obiekty o orientacji południowej, a na półkuli południowej – odwrotnie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ekumena

Jeden z trzech typów obszarów Ziemi w klasyfikacji zaludnienia. Obszar trwale zamieszkały i zagospodarowany przez człowieka.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ekwidystanta

Jedna z ważniejszych izolinii – łączy punkty o jednakowej odległości liniowej od wskazanego obiektu.

Elektorat

Ogół osób posiadających tzw. czynne prawo wyborcze, czyli uprawnionych do głosowania na kandydatów w wyborach. W Polsce elektorat stanowią wszystkie osoby, które ukończyły 18 lat i nie zostały pozbawione praw wyborczych lub nie są ubezwłasnowolnione.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Elektrownia wodna maremotoryczna

Typ hydroelektrowni, która wykorzystuje ruch wody morskiej wynikający z falowania lub prądów morskich. Ma marginalne znaczenie w globalnej hydroenergetyce.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Elektrownia wodna maretermiczna

Typ hydroelektrowni, która wykorzystuje naturalne ciepło wody morskiej do produkcji energii. Ma marginalne znaczenie w globalnej hydroenergetyce.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Elektrownia wodna pływowa

Typ hydroelektrowni, która wykorzystuje ruch wody morskiej podczas naturalnych, codziennych pływów (zarówno przypływów, jak i odpływów). Na świecie jest obecnie kilka większych elektrowni tego typu, ale ich rola jest niewielka, a budowa kosztowna.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Elektrownia wodna przepływowa

Typ hydroelektrowni, która wykorzystuje naturalny spadek terenu i/lub dużą ilość wody transportowanej przez rzekę. Płynąca woda prowadzi do produkcji energii. Ze względu na brak zapory, nie ma możliwości regulacji ilości wytwarzanego prądu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Elektrownia wodna szczytowo-pompowa

Typ hydroelektrowni, wykorzystuje dwa sąsiadujące ze sobą jeziora, między którymi istnieje istotna różnica wysokości. Nocą woda jest pompowana ze zbiornika dolnego do górnego, a w ciągu dnia spuszczana w dół – dzięki czemu produkowana jest energia. Co interesujące, elektrownia ta ma ujemny bilans energetyczny, tzn. więcej prądu zużywa (na pompowanie wody) niż produkuje. Jest to jednak umyślne i przemyślane, ponieważ energia produkowana jest w czasie dużego zapotrzebowania (w ciągu dnia), a zużywana nocą (kiedy i tak muszą pracować i produkować prąd elektrownie cieplne).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Elektrownia wodna zaporowa

Typ hydroelektrowni, która działa na podobnej zasadzie jak elektrownia przepływowa, ale ma tą istotną przewagę, że może regulować wielkość produkowanej energii ze względu na istnienie tamy i zmagazynowanie wody w sztucznie utworzonym jeziorze. To najczęściej stosowany typ hydroelektrowni.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Elipsoida obrotowa

Bryła matematyczna powstała w wyniku obrotu elipsy wokół jej osi – w przypadku Ziemi, wokół osi ziemskiej. Jest najbliższą rzeczywistemu wyglądowi Ziemi figurą matematyczną.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

El Niño

Po polsku El Ninio – oznacza chłopiec/dzieciątko. To występująca na Oceanie Spokojnym nietypowa anomalia, stanowiąca część Oscylacji Południowej El Niño (ENSO – z ang. El Niño Southern Oscillation). El Niño odwraca stan naturalny. Wyż tworzy się nad Australią i pasat wieje w odwrotnym kierunku niżu nad Ameryką Południową. Odwrócony zostaje kierunek prądu Południoworównikowego i ciepłe wody powierzchniowe kierowane są ku Ameryce Południowej. Osłabia to lub nawet całkowicie hamuje to upwelling. Występują zjawiska odwrotne do typowych. Wschodnia Australia zmaga się z suszą, słabnie też monsun letni w Azji i przynosi mniejsze opady. Susze dotykają też Filipin i Indonezji Silne deszcze pojawiają się za to w Ameryce Południowej, gdzie naturalnie nie występują. W cyklu 3-7 lat występuje na przemian z drugą fazą ENSO – La Niña.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Emigracja

Jeden z dwóch głównych rodzajów migracji polegający na odpływie ludności na dany obszar.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Emigracja za chlebem

Druga duża fala migracji zagranicznych ludności Polski, obserwowana w drugiej połowie XIX wieku, na początku XX wieku i w okresie międzywojennym. Łącznie objęła około 10 milionów Polaków, z których około 3,5 miliona na stałe pozostało poza granicami Polski (II RP). Dominował ruch na kontynenty Amerykańskie, zwłaszcza do 4 państw: USA, Kanady, Brazylii i Argentyny. W mniejszym stopniu ludność migrowała do silnie uprzemysłowionych krajów Europejskich – Francji, Belgii i przede wszystkim Niemiec.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Emigracja zarobkowa

Rodzaj migracji, najczęściej zagranicznej, której przyczyny mają charakter ekonomiczny i związane są z poszukiwaniem zatrudnienia (w przypadku bezrobocia) lub lepiej płatnej pracy (w przypadku niezadowalającego poziomu wynagrodzeń). W Polsce emigracja zarobkowa obejmowała trzy główne okresy: PRL (zwłaszcza lata 70 i 80), lata 90-te oraz okres po wejściu do Unii Europejskiej (od 2004 r. do około 2014 r.)

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Emisja (np. zanieczyszczeń)

Inaczej wydzielanie, dostarczanie czegoś przez jakiś podmiot do otoczenia. Przykładem może być emisja zanieczyszczeń, polegająca na ich wytworzeniu przez jakiś podmiot (np. przedsiębiorstwo) i zasileniu nimi otoczenia (środowiska geograficznego).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Emisyjność CO2

Stopień wpływu źródeł energii na środowisko naturalne poprzez wytwarzanie i wydzielanie do atmosfery dwutlenku węgla w procesie wykorzystania danego źródła w produkcji energii. Do źródeł wysoko emisyjnych należą nieodnawialne źródła energii (z wyjątkiem uranu) oraz biomasa. Najwyższą emisyjnością cechuje się węgiel brunatny, a najniższą energia wodna.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Endemit

Element flory lub fauny osobliwy (unikatowy) dla danego, niewielkiego regionu i niewystępujący poza nim.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Energetyka

Działalność zaliczania do II sektora gospodarczego (przemysłu), polegająca na wytwarzaniu i dostarczaniu energii elektrycznej i cieplnej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Energetyka geotermalna

Typ energetyki wykorzystujący ciepło pochodzące z wnętrza Ziemi. Wykorzystywane jest ona zarówno w elektrowniach geotermicznych, jak również do bezpośredniego ogrzewania budynków, a nawet infrastruktury. Istnieje jednak relatywnie niewiele miejsc, w których tą energię można skutecznie wykorzystywać.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Energetyka jądrowa (atomowa)

Typ energetyki, w której do produkcji energii wykorzystuje się uran. Należy do nieodnawialnych źródeł energii, jednak ma charakter nieemisyjny. Należy do źródeł energii budzących duże kontrowersje, gdzie pomimo dużej opłacalności ekonomicznej zarzuca jej się zagrożenie dla bezpieczeństwa ludzi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Energetyka wiatrowa

Typ energetyki wykorzystujący naturalny ruch powietrza, który poruszając skrzydłami turbin wiatraków prowadzi do produkcji energii. Takie elektrownie lokowane są najczęściej w miejscach o częstym i stabilnym wietrze, zwłaszcza na obszarach nadmorskich, a nawet w wodzie (nieopodal brzegu).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Enklawa

Państwo (lub jego fragment) otoczony w całości przez terytorium dokładnie jednego innego państwa – nieposiadające żadnego kontaktu z innym państwem niż przez teren kraju otaczającego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

ENSO

Występująca na Oceanie Spokojnym niespecyficzna cyrkulacja wody morskiej, która nosi nazwę Oscylacji Południowej El Niño (ENSO – z ang. El Niño Southern Oscillation). W cyklu 3-7 lat występują na przemian dwie fazy – La Niña (pol. La Ninia – dziewczynka) uważana za tak fazę wzmacniającą sytuację “normalną” oraz El Niño (pol. El Ninio – chłopiec/dzieciątko) uważana za anomalię. Obie fazy powodują odchylenia od normy (anomalie), jednak to skutki El Niño są bardziej szkodliwe dla pogody i gospodarki globalnej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Eon

Podstawowa i najdłuższa jednostka geochronologiczna, trwająca co najmniej 500 mln lat. Dzieli się na Ery. Aktualnie wyróżnia się Eony:

  • Hadeik – najstarszy – jednostka nieoficjalna
  • Archaik
  • Proterozoik
  • Fanerozoik – trwa aktualnie

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Epicentrum trzęsienia ziemi

Miejsce położone pionowo nad hipocentrum na powierzchni ziemi, gdzie siła wstrząsów jest najsilniejsza, a fale sejsmiczne docierają do tego miejsca najszybciej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Epigeosfera

Część Ziemi będąca właściwym obszarem badań geograficznych. Przestrzeń na pograniczu atmosfery, hydrosfery i litosfery, będąca pod intensywnym wpływem działalności człowieka (w praktyce od 13,5 km p.p.m. do 50 km n.p.m.)..

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Epoka

Jednostka niższego rzędu w geochronologii – składowa Okresów, dzieląca się z kolei na Wieki. Trwa od kilkudziesięciu tysięcy do kilkunastu milionów lat.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Era

Jedna z jednostek w geochronologii – będąca częścią Eonów, a dzieląca się na Okresy. Trwa kilkadziesiąt-kilkaset milionów lat. W obecnie trwającym Eonie (Fanerozoiku) wyróżnia się Ery:

  • Paleozoik
  • Mezozoik
  • Kenozoik

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Eratyk

Jedna z akumulacyjnych form glacjalnych, duża skała z reguły o wielkiej masie (liczonej nawet w tonach), którą lądolód przetransportował na setki lub tysiące kilometrów i pozostawił w miejscu wytopienia. Są jednym z najważniejszych markerów obecności lądolodu na danym obszarze, gdyż często minerały z których są zbudowane nie występują naturalnie na obszarze ich położenia (co świadczy o miejscach, z których lądolód je przywlekł).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Erozja

Proces niszczenia skał.

Erozja boczna rzeki

Jeden z procesów rzeźbotwórczej działalności rzeki w biegu środkowym. Czynnikiem sprawczym procesu jest przeskakujący między brzegami rzeki nurt, który naprzemiennie eroduje prawe i lewe brzegi rzeki. W tym samym czasie po drugiej stronie erodowanego brzegu wolniej płynąca woda akumuluje osady, zabudowując ten fragment koryta. W ten sposób jeden brzeg jest niszczony (brzeg jest w tym miejscu stromy, a koryto głębsze), a przeciwległy – narasta (nachylenie brzegu jest łagodny, a koryto płytkie). Prowadzi to do powstawania zakoli rzecznych – meandrów. Wpływ na przebieg procesu ma także siła Coriolisa, która prowadzi do silniejszego podmywania brzegów prawych na półkuli północnej i lewych na półkuli południowej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Erozja wgłębna (denna) rzeki

Jeden z procesów rzeźbotwórczej działalności rzeki w biegu górnym. Ze względu na dużą prędkość płynącej wody, rzeźbi ona dno koryta i prowadzi do powstawania charakterystycznego jego kształtu (w profilu poprzecznym) w postaci litery „V”.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Erozja wsteczna rzeki

Jeden z procesów rzeźbotwórczej działalności rzeki w biegu górnym, zachodzi najczęściej w okolicy wodospadów. Płynąca woda podcina próg skalny od dołu, prowadząc nieuchronnie do oberwania jego wystającej części, a w konsekwencji – do jego cofnięcia i wydłużenia koryta. Gdy proces taki zachodzi w odcinku ujściowym, może prowadzić do kaptażu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Erupcja wulkaniczna

Proces wydobywania się z wulkanu lawy i substancji gazowych oraz odłamków skalnych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Esperanto

Jeden z języków sztucznych, utworzony jako propozycja języka do komunikacji międzynarodowej. Bazuje na języku hiszpańskim. Nie zyskał uznania (podobnie jak inne podobne języki) i jest używany jedynie przez niewielką liczbę osób.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Estuarium

Jeden z dwóch rodzajów ujść rzecznych. Powstaje w miejscu, gdzie pływy morskie (lub prądy przybrzeżne) są silne. Nanoszony przez wodę materiał jest sukcesywnie wymywany przez morze, które wdziera się wgłąb koryta rzeki i stale je poszerza. W ten sposób ujście zmienia się w jeden długi i szeroki lejek (estuarium).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Etiopia (Abisynia)

Etiopia – Państwo w Afryce Wschodniej położone w tzw. „rogu Afryki” ze stolicą w Addis Abebie (ok. 4 miliony mieszkańców). Powierzchnia kraju wynosi ok. 1 112 000 km2 i liczy niemal 130 mln mieszkańców (2024). W przeszłości znane także pod nazwą Abisynia. Historycznie Cesarstwo od 1270 do 1975 r.. Należy do najstarszych państw chrześcijańskich w Afryce (od IV wieku n.e.). Jeden z nielicznych obszarów Afryki, który uniknął kolonizacji (obszar zainteresowania Włoch). Etiopia pierwotnie uchroniła się przed narzuceniem włoskiego protektoratu pod koniec XIX wieku wygrywając wojnę z Italią. Ostatecznie w latach 1936-1941 pod krótką okupacją Włoch w ramach Włoskiej Afryki Wschodniej. Ponownie niepodległa od 1941 r. po wyzwoleniu przez wojska brytyjskie. W latach 1974 – 1991 po serii klęsk głodu kraj znalazł się w stanie wojny domowej w wyniku której obalono cesarstwo (1975 – proklamowanie republiki) i ostatecznie utworzono Federalną Demokratyczną Republikę Etiopii (1994). W latach 1952 – 1993 na mocy decyzji ONZ kraj kontrolował terytorium dzisiejszej Erytrei, która następnie (1993) ogłosiła niepodległość. Językiem urzędowym w przeszłości był amharski, choć największa część ludności używała języka ormo. Od 2020 r. oficjalnymi językami są: ormo (34%), amharski (27%), somalijski (6%), tigrinia (6%) i afar (2%). Obecnie wiodące wyznanie religijne skupia Etiopski Kościół Ortodoksyjny (zaliczany do tzw. Kościołów Orientalnych, zwanych również Chrześcijaństwem Wschodnim) – ok. 43%. Ponadto w kraju jest ok. 35% muzułmanów i 19% protestantów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Euroliść

Stosowany w krajach Unii Europejskiej certyfikat żywności ekologicznej. Wyglądem przypomina biały liść zbudowany z 12 białych gwiazdek na zielonym tle.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Europejski banan (blue banana)

Obszar dużej koncentracji ludności Europy. Obejmuje pas terenu w zachodniej Europie od północnych Włoch, przez wschodnią Francję i zachodnie Niemcy, po kraje Beneluksu i Wielką Brytanię. Jest najgęściej zaludnionym obszarem Europy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Europejski Obszar Gospodarczy (EOG)

Porozumienie gospodarcze obejmujące kraje Unii Europejskiej oraz 3 z 4 krajów EFTA (Liechtenstein, Norwegię i Islandię) i tworzące między tymi państwami wspólny rynek oraz strefę wolnego handlu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (EFTA)

Porozumienie handlowe państw niebędących członkami Unii Europejskiej, a dążących do ułatwień w handlu  wzajemnym (strefa wolnego handlu). Obecnie (za wyjątkiem Szwajcarii) państwa członkowskie (Islandia, Liechtenstein i Norwegia) należą także do Europejskiego Obszaru Gospodarczego tzn. podpisały porozumienie handlowe z Unią Europejską.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Eutrofizacja

Proces rozwoju wzrostu żyzności jeziora i rozwoju życia biologicznego w jeziorze, do którego silnie przyczynia się także człowiek, zanieczyszczając środowisko nawozami sztucznymi oraz odpadami.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ewaporacja

Proces parowania wody z gruntów i gleb.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Ewapotranspiracja

Proces obejmujący całe parowanie terenowe czyli ewaporację (parowanie wody z gruntów i gleb) oraz transpirację (parowanie wody z roślin).

Kliknij by dowiedzieć się więcej