Powrót do słownika (kliknij aby powrócić)

Zapoznaj się z definicjami poniżej lub wybierz inną literę. Aby szybko znaleźć pojęcie użyj komendy „ctrl + f” lub opcji „znajdź” w swojej przeglądarce. Aktualnie w tej sekcji znajduje się 107 definicji.


Wybierz inną literę (kliknij)

Pojęcia (kliknij, aby wyświetlić definicję):

Tabela stratygraficzna

Schemat przebiegu historii Ziemi, uwzględniający podział na eony, ery, okresy i epoki z podanym okresem ich trwania. Stosuje się też pewne jednostki umowne, którą jest np. Prekambr – obejmujący wszystkie eony, ery, okresy i epoki poprzedzające okres Kambru czy Hadeik – nieoficjalny eon poprzedzający Archaik.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tajanie

Inaczej ablacja, proces ubywania lodu lub śniegu, najczęściej rozumiany jako jego topnienie, ale także sublimacja lub w wyniku procesów erozji. Głównym czynnikiem napędzającym proces jest odpowiednio wysoka temperatura powietrza, w mniejszym stopniu mogą go powodować lub nasilać – insolacja, inne źródła ciepła (np. geotermalne), niszczenie mechaniczne przez siły fizyczne (deszcz, spływ powierzchniowy, wiatr) lub zanieczyszczenie ciemniejszym materiałem (zmniejsza albedo).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tajfun

Lokalna nazwa używana na Cyklon Tropikalny na obszarze Oceanu Spokojnego we wschodniej Azji, zwłaszcza u wybrzeży Wysp Japońskich.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tajga (las borealny)

Jedna ze stref klimatyczno-roślinnych, występuje na dużą skalę w Kanadzie (większość terytorium), Europie Północnej i północnej Rosji w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego i wyłącznie na półkuli północnej. Cechuje się długą i mroźną zimą z krótkim latem, opady są zróżnicowane, w Eurazji raczej niewielkie, większe w Ameryce. Drzewostan ma charakter większościowo lub wyłącznie iglasty (sosny, świerki, jodły), występują także torfowiska. Przeważają gleby bielicowe.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Talk

Jasny (niekiedy biały) minerał z gromady krzemianów, pospolity. Charakteryzuje się najniższą twardością w skali Mhosa wynoszącą 1, co oznacza, że jest najbardziej miękkim minerałem. Ma szerokie zastosowanie, m.in. w przemyśle kosmetycznym, ceramicznym, gumowym, papierniczym, ponadto w sporcie w celu zapobiegania poślizgowi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tama Trzech Przełomów

Uruchomiona w 2010 r. największa hydroelektrownia na świecie w Chinach na rzece Jangcy, o mocy zainstalowanej 22,5 GW. Najdroższy w historii ludzkości pojedynczy projekt budowlany. Na skutek budowy utworzono sztuczny zbiornik o powierzchni ponad 1000 km2.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tanganika (Dawne państwo)

Terytorium w Afryce Wschodniej, w latach 1885 – 1919 kolonia II Rzeszy Niemieckiej (Cesarstwa Niemieckiego) zorganizowana wspólnie z terytorium Rwandy i Burundi w ramach Niemieckiej Afryki Wschodniej. Po I Wojnie Światowej, od 1919 r. do 1946 r. terytorium mandatowe (mandat) Ligi Narodów przekazane w zarząd Wielkiej Brytanii. W latach 1946 – 1961 terytorium powiernicze ONZ pod zarządem Wielkiej Brytanii. Uzyskało niepodległość od Wielkiej Brytanii w 1961 r. z zachowaniem brytyjskiej królowej jako głowy państwa. W 1964 r. doszło do zjednoczyła Tanganiki z państwem Zanzibar i powstania Zjednoczonej Republika Tanzanii (potocznie Tanzania).

Tanie linie lotnicze

Typ transportu lotniczego (samolotowego) o relatywnie niskich kosztach podróżowania, który jest wynikiem silnej konkurencji między liniami lotniczymi oraz obniżenia kosztów obsługi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tarasowanie stoków (terasowanie stoków)

Zabieg agrotechniczny polegający na przekształceniu obszaru górskiego w pola uprawne, poprzez wykonania taras rolnych (teras rolnych), w celu zatrzymania naturalnego (grawitacyjnego) odpływu wód powierzchniowych (głównie opadowych). Stosowany jest w Azji Wschodniej w celu umożliwienia uprawy ryżu w niekorzystnych warunkach terenowych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tarcza kontynentalna

Jedna z form budujących kontynenty, rozległy obszar zbudowany ze skał krystalicznych, niepokryty młodszymi osadami.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Taśmociąg

Jeden z elementów infrastruktury transportu przesyłowego, umożliwiający przesył ładunków (zwłaszcza ciał stałych) z wykorzystaniem przenośników taśmowych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tatarzy

Jedna z czterech oficjalnie uznawanych przez Polskę mniejszości etnicznych w naszym kraju. Jej liczebność szacuje się na 2 tys. osób. Pochodzi z Półwyspu Krymskiego, w Polsce zamieszkuje od średniowiecza na Podlasiu, m.in. w Bohonikach i Kruszynianach. Tatarzy są muzułmanami i prowadzą aktywną promocję swojej kultury (zwłaszcza kulinarnej) w regionie podlaskim.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tatrzański Park Narodowy

Jeden z 23 Parków Narodowych w Polsce. Utworzony w 1955 r. Zajmuje powierzchnię 211,9 km2 na terenie województwa małopolskiego, w Tatrach. Chroni krajobraz gór wysokich. Jego symbolem jest kozica tatrzańska.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Technopolia

Najbardziej zaawansowana forma koncentracji przemysłu wysokich technologii. To rozległe okręgi przemysłowe, w których funkcjonuje wiele nowoczesnych zakładów, liczne uczelnie wyższe, instytuty naukowe, ale także instytucje otoczenia biznesu np. z zakresu finansów i wsparcia instytucjonalnego, które pomagają na etapie wdrożeniowym produktu (np. kredytując taką działalność). Ich powstanie zależy od szeregu czynników technologicznych, ekonomicznych i społecznych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Teledetekcja

Technika badań zdjęć satelitarnych i lotniczych, polegająca na wykorzystywaniu specjalistycznych czujników i rejestracji różnego rodzaju sygnałów.

Telefonia

Środek łączności nowoczesnej zaliczany do telekomunikacji, tworzący kablowe (w telefonii stacjonarnej) lub radiowe (w telefonii komórkowej) połączenie miedzy rozmówcami, umożliwiając połączenie na odległość w czasie rzeczywistym. Szacuje się, że na świecie są miliardy telefonów, gdzie na 100 osób przypadało średnio około 17 telefonów stacjonarnych i 104 telefony komórkowe w 2017 r.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Telekomunikacja

Środki łączności służące do nadawania, odbioru lub transmisji informacji, niezależnie od ich rodzaju, za pomocą przewodów, fal radiowych bądź optycznych lub innych środków wykorzystujących energię elektromagnetyczną. Zaliczamy do nich: telegraf, telefon (w tym komórkowy), radio, telewizję, Internet.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Teleskop Hubble'a

Przyrząd obserwacyjny bardzo zaawansowany technologicznie, znajdujący się stale w przestrzeni kosmicznej, na orbicie okołoziemskiej. Prowadzi obserwacje od 1990 r. Przyczynił się do spektakularnych i przełomowych odkryć w astronomii.

Temperatura chwilowa (aktualna)

To temperatura powietrza występującą dokładnie w momencie wykonania pomiaru w danym miejscu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Temperatura ekstremalna

Najwyższa lub najniższa zmierzona temperatura chwilowa lub średnia dla danego obszaru, odstająca w sposób istotny od średnich norm w danym okresie w danym miejscu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Temperatura średnia

Temperatura danego obszaru uśredniona w wybranej jednostce czasu. Najczęściej dobowa (na podstawie całodniowego pomiaru), miesięczna (na podstawie średnich temperatur dla wszystkich dni miesiąca), roczna (na podstawie średniej temperatury dla wszystkich miesięcy roku) lub średnia z wielolecia (średnia temperatura dla danego okresu na podstawie wieloletnich obserwacji – to pozwala obiektywnie ocenić klimat miejsca).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Temperatura punktu rosy

To temperatura, przy której wilgotność (względna) powietrza osiąga 100%. Osiągnięcie takiej temperatury jest niezbędne dla rozpoczęcia procesu kondensacji pary wodnej i tym samym – wystąpienia opadów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Teoria geocentryczna

Teoria budowy Wszechświata uważana w przeszłości (do XVI wieku) za obowiązującą wykładnię nauki, ostatecznie sformułowana przez Klaudiusza Ptolemeusza w 140 r.n.e. Teoria zakładała, że Ziemia znajduje się w centrum Wszechświata, a wokół niej obracają się gwiazdy i planety. Upadek teorii rozpoczął się w 1543 r. wraz z publikacją teorii geocentrycznej autorstwa Mikołaja Kopernika i stopniowo przestano ją uznawać za obowiązującą.

Teoria heliocentryczna

Teoria budowy Wszechświata obecnie obowiązująca (z pewnymi modyfikacjami), sformułowana i opublikowana w 1543 r. n.e. przez Mikołaja Kopernika (choć już w Starożytności pojawili się głosiciele podobnych tez). Teoria zakłada (w zaktualizowanej wersji), że to Ziemia i inne planety krążą wokół Słońca – centrum Układu Słonecznego. W pierwotnej wersji tej teorii uważana, że Słońce jest centrum Wszechświata, a ruch planet odbywa się po orbitach w kształcie okręgów (a nie jak obecnie wiemy – elipsach) co później poprawiono.

Teoria rozwoju demograficznego

Teoria w geografii ludności (demografii) zakładająca, że społeczeństwa ludzkie w sposób wzorcowy przechodzą określone, kolejne fazy rozwoju demograficznego. Opisana szczegółowo jako model przejścia demograficznego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Teoria tektoniki płyt litosfery

Powszechnie uznawana za obowiązującą teoria naukowa, wyjaśniająca zjawisko dryfu kontynentów i obserwowanych jego skutków – deformacji powierzchni Ziemi. Teoria zakłada, że cała litosfera nie jest jednolitą warstwą (choć być może była nią pierwotnie), ale jest ona podzielona na co najmniej kilkanaście większych i mniejszych fragmentów (płyt). litosfera jest chłodna i tym samym sztywna, z kolei zalegająca pod nią astenosfera – ciepła i plastyczna. dzięki temu możliwe jest “ślizganie” się płyt tektonicznych po powierzchni astenosfery. Cały ten ruch wywoływany jest przez prądy konwekcyjne magmy w górnej części płaszcza ziemskiego (w tym w astenosferze), które docierając do powierzchni litosfery rozchodzą się w przeciwnych kierunkach, wymuszając ruch płyt tektonicznych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Teoria Wielkiego Wybuchu

Jedna z teorii powstania Wszechświata, uważana obecnie za najbardziej prawdopodobną i najbardziej popularną na świecie.  Do jej wysnucia przyczyniły się min. badania Georges Lemaître (którego uważa się za pomysłodawcę teorii) potwierdzone później przez Edwina Hubble’a. Według tej teorii, około 14 mld lat (dokładnie szacowany wiek to 13,82 mld lat) temu doszło do wielkiego wybuchu, w wyniku którego powstał Wszechświat. Następnie materia zaczęła się od siebie oddalać i czyni to nadal, zmniejszając swoją gęstość i temperaturę. Póki co nie udało się znaleźć odpowiedzi na pytanie, co poprzedziło Wielki Wybuch. Stanowi to naukową podstawę dla zwolenników stworzenia Wszechświata przez Boga.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Terasa nadzalewowa

Jeden z rodzajów terasy rzecznej, występuje w środkowym i dolnym biegu rzeki, gdzie koryto jest znacznie szersze. Ma najczęściej plejstoceńskie pochodzenie,  a obecnie  jest niezagrożona zalaniem za wyjątkiem skrajnie potężnych powodzi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Terasa powodziowa

Jeden z rodzajów terasy rzecznej, niekiedy wyróżniany, zalewana jest wodą w czasie obfitych wezbrań rzeki. W jej obrębie mogą występować starorzecza.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Terasa zalewowa

Jeden z rodzajów terasy rzecznej, płaski fragment doliny (najczęściej po obu stronach koryta) okresowo zalewany przez rzekę w czasie wezbrania. W jej obrębie mogą występować starorzecza.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Terasy rzeczne

Z reguły płaska forma terenu utworzona w toku rzeźbotwórczej działalności rzeki. Obejmuje:

  • Terasy zalewowe
  • Terasy powodziowe
  • Terasy nadzalewowe

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Terminal transportowy (terminal intermodalny)

Element infrastruktury transportu intermodalnego, miejsce przeładunku i składowania towaru, najczęściej w jednostce o zestandaryzowanych parametrach (np. kontener), gdzie z wykorzystaniem odpowiednich urządzeń możliwy jest przeładunek towaru do innego środka transportu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Termosfera

Jedna z warstw atmosfery (czwarta od powierzchni Ziemi), występująca na wysokości od około 85 km do 800 km nad poziomem morza. Temperatura wzrasta z -80°C w Mezopauzie do nawet 1000°C (lub więcej) w Termopauzie, z kolei ciśnienie osiąga wartości tak niskie, że są one nieistotne statystycznie. W dolnej części Termosfery występuje Jonosfera. W termosferze ulega zmianie stały dotychczas skład gazowy atmosfery. Na wysokości 100 km przebiega tak zwana linią Kármána uważana za umowną granicę kosmosu. W termosferze krążą niektóre satelity i stacje kosmiczne (np. Międzynarodowa Stacja Kosmiczna na wysokości około 400 km).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Termopauza

Jeden z elementów pionowej budowy atmosfery, cienka warstwa przejściowa między Termosferą i Egzosferą na wysokości około 800 km nad poziomem morza.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Terra rossa

Rodzaj żyznej gleby obszarów podzwrotnikowych o szczególnym, czerwonym zabarwieniu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Terroryzm

Forma walki z użyciem przemocy, w której dokonuje się ataków lub zamachów przy wykorzystaniu pojedynczych żołnierzy (często samobójców) ewentualnie niewielkich oddziałó, w celu zniszczenia kluczowego obiektu lub uprowadzenia albo zabicia cywili albo określonych osób. Nadrzędnym celem terroryzmu jest sianie strachu i paniki oraz demobilizacja opinii publicznej.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Terytorium

Część powierzchni ziemi znajdująca się pod władzą i zarządem określonego państwa lub innego podmiotu społeczności międzynarodowej o jednoznacznie określonych granicach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Terytorium zależne

Obszar o częściowej autonomii wewnętrznej i niewielkiej autonomii zewnętrznej będący w silnej zależności od decyzji innego – znacznie silniejszego – kraju. Najczęściej dawna kolonia tego państwa, która z różnych powodów nie domaga się niepodległości.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Testy PISA

Jeden z najważniejszych, cieszących się powszechnym uznaniem na świecie, mierników jakości systemów edukacyjnych. Międzynarodowe badanie koordynowane przez OECD. Jego celem jest uzyskanie porównywalnych danych o umiejętnościach uczniów, którzy ukończyli 15. rok życia. Obejmuje trzy kategorie: czytanie i interpretacja, matematyka, nauki przyrodnicze.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

TEU (twenty-foot equivalent unit)

Jednostka stosowana do określania pojemności (statków i portów morskich), wyrażona jako ekwiwalent jednego kontenera o długości 20 stóp czyli objętości około 39 metrów sześciennych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tlenki

Związki chemiczne, budulec niektórych minerałów i skał na Ziemi, złożone z tlenu (O) i innych pierwiastków.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Topaz

Bezbarwny lub o zróżnicowanej kolorystyce, minerał z gromady krzemianów, powszechny, ceniony w jubilerstwie (to jego główne zastosowanie). Charakteryzuje się wysoką twardością w skali Mhosa wynoszącą 8.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Topografia terenu

Lokalny układ rzeźby terenu o istotnym znaczeniu dla klimatu lokalnego. Tereny położone w obniżeniu będą zimą i o poranku chłodniejsze, ze względu na zaleganie powietrza. Z kolei obszary położone na wzniesieniach mają większą dostawę energii słonecznej, ale są też bardziej narażone na wiatr.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Torf

Skała osadowa pochodzenia organicznego (ze szczątków roślinnych). Zawiera poniżej 60% węgla w swoim składzie. W niektórych krajach znajduje zastosowanie jako opał, powszechniej wykorzystywany jest w medycynie i ogrodnictwie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Torfienie

Jeden z zaawansowanych procesów glebotwórczych, intensywny rozkład materii roślinnej i jej przekształcanie w torf pod wpływem bakterii (i grzybów), w warunkach stałego uwilgotnienia, którego źródłem są wody opadowe, podsiąkające lub zalewające teren.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Torfowisko

Typ bagna o silnym i stałym uwilgotnieniu z procesem glebotwórczym prowadzącym do powstawania torfu. Torfowiska dzielą się na wysokie – zasilane opadami atmosferycznymi oraz niskie – zasilane wodami podziemnymi oraz wodami rzeki i jezior otaczających.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Torfowisko niskie

Jeden z dwóch typów torfowisk, które zasilane jest podsiąkającymi wodami podziemnymi oraz napływającymi wód rzek i jezior otaczających obszar torfowiska.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Torfowisko wysokie

Jeden z dwóch typów torfowisk, które zasilane jest opadami atmosferycznymi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tornado

Lokalna nazwa na trąbę powietrzną używana w USA.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Towarowość rolnictwa

Procentowa część produkcji rolniczej przeznaczona na sprzedaż.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tradycyjny model rodziny

Model rodziny oparty na wartościach chrześcijańskich w kręgu cywilizacji zachodniej, zakładający istnienie rodziny w postaci małżeństwa mężczyzny i kobiety i ich dzieci, z reguły w liczbie 3 i więcej. Rodzina tradycyjna odrzuca stosowanie antykoncepcji, a małżeństwo jest w niej trwałe i nierozerwalne.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trakcja (toczenie, pełzanie)

Jedna z form transportu eolicznego. W toku tego procesu materiał jest przesuwany po podłożu bez odrywania się od niego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transgresja

Pojęcie odnoszące się do lądolodu, lodowca górskiego lub morza (oceanu), oznaczające powiększanie się jego powierzchni i zajmowanie (zlodzenie/zalewanie) nowych obszarów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transgresja lodowca

Etap ekspansji lodowca. Jęzor lodowca górskiego schodzi coraz niżej w dół góry, a lądolód powiększa swój rozmiar we wszystkich kierunkach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transpiracja

Proces parowania wody z roślin (zieleni).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport

Dział usług, jedna z dwóch (obok łączności) składowych komunikacji. Odpowiada za przewóz ładunków i osób.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport (skał)

Proces przemieszczania materiału skalnego.

Transport drogowy

Jeden z podtypów transportu lądowego, obejmuje ruch odbywający się po drogach m.in. transport samochodowy i transport niezmechanizowany (w tym transport juczny).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport intermodalny

Typ transportu, w którym wykorzystuje się więcej niż jeden środek transportu, gdzie towar musi ulec przeładowaniu z wykorzystaniem przystosowanych do tego urządzeń technicznych. Podstawową zasadą jest oparcie takiego transportu o łatwą w przeładunku, zestandaryzowaną jednostkę ładunkową – najczęściej kontener.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport juczny

Jeden z podtypów transportu drogowego niezmechanizowanego, mówimy o nim w przypadku gdy osoby i ładunki przewożone są na grzbiecie wykorzystywanych do tego zwierząt.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport kolejowy

Jeden z podtypów transportu szynowego, obejmuje przewóz ładunków i osób z wykorzystaniem pociągów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport kosmiczny

Jeden z podtypów transportu powietrznego, obejmuje ruch odbywający się ponad powierzchnią ziemi (w atmosferze i w kosmosie) z wykorzystaniem statków kosmicznych (rakiet i wahadłowców).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport lądowy

Jeden z trzech typów transportu wyróżnianych ze względu na środowisko występowania, obejmuje podtypy takie jak: transport drogowy, szynowy, przesyłowy i linowy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport linowy

Jeden z podtypów transportu lądowego, obejmuje ruch odbywający się z wykorzystaniem wyciągów, dźwigów (w tym wind) i kolei linowych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport lotniczy

Jeden z podtypów transportu powietrznego, obejmuje ruch odbywający się ponad powierzchnią ziemi (w granicach atmosfery) z wykorzystaniem samolotów i śmigłowców. Najważniejszy środek transportu w turystyce międzypaństwowej oraz w przewozie osób między kontynentami.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport miejski

Typ transportu, najczęściej drogowego (autobusy i trolejbusy) i szynowego (tramwaje i metro) wykorzystywany na terenie obszaru zurbanizowanego do organizacji według rozkładu jazdy transportu zbiorowego. Może obejmować także pojazdy dzierżawione do transportu indywidualnego (hulajnoga elektryczna, rower miejski) i grupowego (samochody na wynajem, taksówki), czasami środki transportu wodnego (tramwaj wodny). Często (niepoprawnie) potocznie nazywany komunikacją miejską.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport morski

Jeden z podtypów transportu wodnego, obejmuje ruch statków odbywający się po powierzchni mórz i oceanów. Najważniejszy środek transportu ładunków na duże odległości, zwłaszcza w ruchu międzykontynentalnym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport niezmechanizowany

Jeden z podtypów transportu drogowego, który do pracy transportowej (przewozu ładunków i osób) wykorzystuje siłę mięśni. W jego obrębie możemy wyróżnić transport pieszy, transport juczny oraz transport zaprzęgowy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport powietrzny

Jeden z trzech typów transportu wyróżnianych ze względu na środowisko występowania, obejmuje dwa podtypy: transport lotniczy i kosmiczny

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport przesyłowy

Jeden z podtypów transportu lądowego, obejmuje ruch odbywający się z wykorzystaniem linii energetycznych, rurociągów i taśmociągów.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport samochodowy

Jeden z podtypów transportu drogowego, obejmuje przewóz ładunków i osób z wykorzystaniem pojazdów samochodowych. Najważniejszy środek transportu odpowiadający za największą część światowej pracy przewozowej ładunków i osób.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport szynowy

Jeden z podtypów transportu lądowego, obejmuje ruch odbywający się po szynach m.in. transport kolejowy, tramwajowy oraz metro.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport śródlądowy (wodny śródlądowy)

Jeden z podtypów transportu wodnego, obejmuje ruch jednostek pływających (statków, barek) odbywający się po rzekach i jeziorach.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport wodny

Jeden z trzech typów transportu wyróżnianych ze względu na środowisko występowania, obejmuje dwa podtypy:transport (wodny) śródlądowy i transport morski.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Transport zaprzęgowy

Jeden z podtypów transportu drogowego niezmechanizowanego, mówimy o nim w przypadku gdy osoby i ładunki umieszczone są na wozie ciągniętym przez zwierzęta.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trąba powietrzna

Występujące na wszystkich kontynentach (za wyjątkiem Antarktydy), jednak najczęściej w USA ekstremalne wiatry o ruchu wirowym, tworzące się nad lądem na styku wilgotnego ciepłego powietrza i chłodnego suchego powietrza, o dość skomplikowanym mechanizmie powstawania. Mogą nieść za sobą katastrofalne zniszczenia.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trias

Pierwszy okres Mezozoiku, nastąpił bezpośrednio po Kambrze z ery Paleozoicznej, a przed Jurą. Trwał w okresie od 252 mln lat do 201 mln lat BP (51 mln lat). Ważniejsze wydarzenia:

  • Orogeneza Hercyńska (Waryscyjska) dobiega końca
  • Rozpoczyna się Orogeneza Alpejska
  • Pangea zaczyna się rozpadać na Gondwanę i Laurazję – kontynenty zaczynają przemieszczać się w kierunku dzisiejszego położenia, zaczyna powstawać Ocean Atlantycki i Ocean Indyjski
  • Pojawiają się pierwsze dinozaury, rozpoczyna się ekspansja gadów
  • Pojawiają się prymitywne ssaki
  • Następuje Wielkie Wymieranie Triasowe – zagłada około 80% organizmów morskich (np. liczne ryby i koralowce) oraz wiele gatunków lądowych min. płazów

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tropopauza

Jeden z elementów pionowej budowy atmosfery, cienka warstwa o grubości około 1-2 km na granicy Troposfery i Stratosfery (na wysokości około 12 km nad poziomem morza). Charakteryzuje się stałą temperaturą około -60°C.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Troposfera

Jedna z warstw atmosfery, występująca bezpośrednio nad powierzchnią Ziemi. Sięga od poziomu morza do średnio 12 kilometrów. Wyższe poziomy osiąga w strefie międzyzwrotnikowej (więcej ciepła – wyższa troposfera) do około 16-18 kilometrów (nad zwrotnikami). Najniżej sięga nad biegunami (zimno – niższa troposfera) do około 6-8 kilometrów. Temperatura średnia na Ziemi wynosi 15°C i spada wraz z wysokością średnio o 0,6°C na każde 100 metrów. Na granicy troposfery osiąga średnią wartość około -60°C. Średnie ciśnienie przy powierzchni wynosi 1013 hPa i stale spada wraz z wysokością o około 11,5 hPa na każde 100 metrów. Na granicy troposfery osiąga wartość około 200 hPa. Troposfera skupia 80% masy atmosfery i niemal całą parę wodną, jest to także sfera kształtowania klimatu i pogody.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trójkąt Weimarski

Grupa roboczej współpracy trzech państw: Polski, Niemiec i Francji, utworzona w 1991 r. Przez wiele lat faktycznie grupa decydująca o kierunku rozwoju Unii Europejskiej, po 2015 r. utraciła dawne znaczenie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trójmorze

Inicjatywa polityczna i gospodarcza państw Unii Europejskiej obszaru Europy Środkowej, Środkowo-Wschodniej i Środkowo-Południowej, zapoczątkowana w 2015 r., skupiona wokół regionalnego przywództwa Polski, będąca rozszerzeniem Grupy Wyszehradzkiej (V4). Skupia 12 państwa między morzami: Bałtyckim, Czarnym i Adriatyckim, których celem jest obrona wspólnych interesów w obrębie UE. Historycznie nawiązuje do międzywojennej koncepcji Międzymorza.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trójpolówka

Technika uprawy ziemi polegająca na podzieleniu pola na trzy części, z których dwie przeznacza się pod uprawę innych gatunków roślin, a trzecią część pozostawia się jako ugór.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Truskawka Kaszubska

Regionalny przysmak Pomorza, truskawka uprawiana na terenie Kaszub na Pojezierzu Pomorskim. Wykorzystuje naturalnie sprzyjające warunki terenowo-klimatyczne. Nazwa wyrobu wpisana została na listę Chronionych Oznaczeń Geograficznych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trylobit

Jedna z kluczowych skamieniałości przewodnich – marker geologiczny ery paleozoicznej. Biologicznie jest wymarłym morskim stawonogiem. Występuje w skałach pochodzenia ode wczesnego kambru, do końca permu.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trzcina cukrowa

Roślina przemysłowa należąca do cukrodajnych. Cechuje się dużymi wymaganiami w zakresie temperatury, a zwłaszcza opadów (nawet około 1500 mm rocznie), wymagają także dobrych gleb. Światowa produkcja w 2018 r. wyniosła bardzo dużo, bo aż 1907 mln ton.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trzęsawisko

Bagno występujące jako wierzchnia warstwa na płytkim, zarastającym jeziorze przy jego linii brzegowej, mająca charakter unoszącego się na wodzie “kożucha”.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trzęsienie ziemi

Drgania skorupy ziemskiej, których przyczyną jest powstawanie naprężeń skorupy ziemskiej, a następnie ich rozładowywanie przez uwolnienie olbrzymiej energii w postaci fal sejsmicznych. Przyczyny trzęsienia ziemi mogą być:

  • tektoniczne – 90% wszystkich trzęsień, efekt ruchu płyt litosfery (zwłaszcza kolizyjnego, a w drugiej kolejności przesuwczego), mają też największą siłę.
  • wulkaniczne – 7%, związane z erupcją wulkanu, najczęściej krótkotrwałe i o umiarkowanej sile.
  • zapadliskowe (zapadowe) – 3%, są skutkiem zapadnięcia się terenu np. stropu jaskini na obszarze krasowym lub innych próżni w skałach,  są wybitnie lokalne i bardzo słabe.
  • antropogeniczne – <1%, niezwykle rzadkie, wywołane działalnością człowieka np. potężnymi eksplozjami lub zapadnięciem się terenu nad kopalnią głębinową.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Trzoda chlewna

Jedno z głównych zwierząt (świnia) gospodarskich wykorzystywanych w rolnictwie. Cechuje się dość duża dochodowością, za sprawą szybkiego przyrostu masy świni i dużej popularności mięsa. Ograniczeniem dla wieprzowiny są religijne zakazy w islamie i judaizmie. Świnie hoduje się przeważnie w trybie przemysłowym. Produkcja nastawiona jest głównie na mięso i skóry. Światowe pogłowie w 2018 r. wyniosło 978 mln sztuk i nieznacznie wzrastało.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tsunami

Ogromna fala, wywołana ruchami tektonicznymi skorupy ziemskiej np. trzęsieniem ziemi lub wybuchem wulkanu. Ponieważ dla wystąpienia tsunami potrzebne są duże ilości wody oraz pobudzenie w postaci wibracji, fale te nie występują na płytkich wodach, ani na obszarach pozbawionych aktywności sejsmicznej. Dogodnym miejscem dla powstawania tsunami jest Ocean Spokojny i w mniejszym stopniu – Ocean Indyjski. Fala porusza się z ogromną prędkością nawet kilkuset kilometrów na godzinę. Wysokość fali na środku oceanu jest niewielka, ale rośnie wraz ze zbliżaniem się do brzegu (wzburzona woda nie mieści się w zbiorniku). Spiętrzona w pasie brzegowym potrafi osiągać wysokość kilkudziesięciu metrów. Sam moment uderzenia poprzedzony jest cofnięciem się wody wgłąb oceanu. Ze względu na siłę uderzenia, tsunami niesie katastrofalne skutki, potrafi niszczyć całe miasta i zabijać tysiące ludzi.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tuf wulkaniczny

Skała pochodząca z materiału piroklastycznego, jest lekka, zwięzła i porowata, należy do grupy skał osadowych. Tworzą się na niej żyzne gleby.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tundra

Jedna ze stref klimatyczno-roślinnych, obejmuje obszar dalekiej północny Kanady i Eurazji, ponadto występuje na Alasce, Grenlandii i Islandii, niemal wyłącznie na półkuli północnej (za wyjątkiem skrajnie południowych brzegów Ameryki Południowej). Dominuje tu klimat okołobiegunowy subpolarny, z bardzo krótkim i chłodnym “latem” oraz długą i bardzo mroźną zimą. Ze względu na brak przeszkód terenowych występują też silne wiatry. Na słabych glebach tundrowych (często oglejonych) rosną jedynie niskie trawy, mchy i porosty, gdzieniegdzie krzewy i pojedyncze drzewa. Pod ziemią występuje też wieczna zmarzlina. Szczególnym przypadkiem jest tak zwana Tundra Alpejska, która występuje poza strefą klasycznej tundry na obszarach wysokogórskich (z podobną roślinnością, ale innymi gatunkami zwierząt, np. Jakiem w Azji). Strefa przejściowa między Tundrą i Tajgą nazywana jest Lasotundrą.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tundra alpejska

Formacja roślinna podobna do tej znanej z tundry, występująca jednak poza obszarem klimatycznym tundry, zazwyczaj na obszarach wysokogórskich lub wysoko wyniesionych wyżyn, gdzie panują niskie, okresowo dodatnie temperatury. Na dużą skalę występuje min. w Tybecie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turbulencja

Nieregularny, chaotyczny, wielokierunkowy ruch powietrza atmosferycznego na niewielkim obszarze. Wywołana może być różnicą w nagrzewaniu obszarów albo różnicami w lokalnym ukształtowaniu powierzchni. Taki ruch powietrza stanowi zagrożenie w transporcie lotniczym.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turnia

Jedna z form rzeźby wysokogórskiej powstającej przy udziale lodowca górskiego,  szczyt lub skała o ścianie zbliżonej do pionowej, powstała w wyniku erozji otoczenia przez działalność lodowca górskiego.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turystyka

Dziedzina usług, zaliczana do najbardziej dynamicznie rozwijających się na świecie. Obejmuje wszystkie czynności osób, które podejmują dobrowolną podróż z rozmaitych powodów, ale głównie w celach wypoczynkowych lub służbowych. Turystykę od migracji różni tymczasowość i cel niezwiązany z chęcią trwałej przeprowadzki. Za graniczny czas turystyki przyjmuje się maksymalnie jeden nieprzerwany rok przebywania poza miejscem swojego stałego zamieszkania.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turystyka biznesowa

Podtyp turystyki wyróżniany ze względu na cel podróży. Związana jest ze służbowym celem wyjazdu – w interesach lub w związku z wykonywaną pracą (delegacja). Wśród jej podtypów można wskazać: turystykę służbową (wyjazd związany z wykonywanym zawodem), turystykę targową/wystawową (udział w targach handlowych), turystykę korporacyjną (wyjazdy integracyjne zakładu pracy lub grupy pracowników), turystykę konferencyjno-kongresową (udział w ważnym evencie zawodowym).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turystyka indywidualna

Podtyp turystyki wyróżniany ze względu na liczbę uczestników. Obejmuje samodzielne podróże turysty.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turystyka krajoznawcza (krajoznawstwo)

Jeden z rodzajów turystyki, podtyp turystyki poznawczej. Jeden z najczęściej uprawianych rodzajów turystyki. Celem turystyki krajoznawczej jest zaspokojenie ciekawości w zakresie poznania jakiegoś miejsca na świecie, które realizuje się poprzez zwiedzanie. Nieodłącznym elementem turystyki krajoznawczej jest podziwianie piękna krajobrazów przyrodniczych i kulturowych.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turystyka kwalifikowana

Podtyp turystyki wyróżniany ze względu na cel podróży. Szczególny typ turystyki, związany z wykonywaniem aktywności, gdzie konieczne jest posiadanie specjalistycznych umiejętności lub sprzętu. Istnieje bardzo wiele podtypów tego rodzaju turystyki. Niektórymi z nich są: turystyka surwiwalowa (doskonalenie umiejętności przetrwania w różnych środowiskach), turystyka rowerowa (podróże jednośladem), turystyka narciarska (w celu zjeżdżania i biegania na nartach), turystyka żeglarska (żeglowanie po morzach, jeziorach i rzekach), turystyka kajakowa (np. spływ kajakowy).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turystyka niezorganizowana

Podtyp turystyki wyróżniany ze względu na sposób organizacji wyjazdu. Obejmuje podróże, gdzie turysta samodzielnie organizuje swój wyjazd bezpośrednio u usługodawców.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turystyka poznawcza

Podtyp turystyki wyróżniany ze względu na cel podróży. Obejmuje wyjazdy polegające na zwiedzaniu miejsc i obiektów, obserwacji krajobrazu oraz doświadczaniu kulturowym. Jej podtypami są m.in. turystyka przyrodnicza (doświadczanie środowiska naturalnego), turystyka krajoznawcza (zwiedzanie), turystyka kulturowa (doświadczanie walorów kulturowych, artystycznych i historycznych), turystyka kulinarna (związana z chęcią doznań gastronomicznych) czy fanoturystyka (udział w wydarzeniach sportowych związany z kibicowaniem).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turystyka religijna

Podtyp turystyki wyróżniany ze względu na cel podróży. Ma na celu zaspokojenie potrzeb duchowych, związanych z religią osoby podejmującej wyjazd. Obejmuje elementy turystyki poznawczej związane z kwestiami religijnymi (turystyka religijna) oraz pielgrzymki (turystyka pielgrzymkowa).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turystyka wypoczynkowa

Podtyp turystyki wyróżniany ze względu na cel podróży. Obejmuje wyjazdy których celem jest regeneracja sił fizycznych i poprawa kondycji psychicznej w obrębie działań rekreacyjnych. Obejmuje szereg aktywności, takich jak: agroturystyka (wypoczynek w gospodarstwie rolnym), turystyka handlowa (celem są zakupy), turystyka rozrywkowa (pobyt w obiektach zapewniających zabawę, np. parkach rozrywki), clubbing (udział w imprezach w klubach rozrywki), czy turystyka towarzyska (spotkania ze znajomymi).

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turystyka zbiorowa

Podtyp turystyki wyróżniany ze względu na liczbę uczestników. Obejmuje podróże organizowane w grupie.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turystyka zdrowotna

Podtyp turystyki wyróżniany ze względu na cel podróży. Obejmuje wyjazdy mające na celu poprawę stanu zdrowia turysty poprzez pobyt w lecznicach, sanatoriach czy uzdrowiskach i korzystaniu z oferty leczniczej i rehabilitacyjnej. W jej obrębie wyróżniamy: turystykę medyczną (pobyt w ośrodku zdrowia), turystykę uzdrowiskową (sanatoria i uzdrowiska) oraz turystykę spa i wellness.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Turystyka zorganizowana

Podtyp turystyki wyróżniany ze względu na sposób organizacji wyjazdu. Obejmuje podróże, gdzie obsługa turysty zostaje powierzona jakiemuś organizatorowi, np. biuru podróży.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Tytoń

Roślina z grupy używek. Ma wysoką zdolność adaptacji do zróżnicowanych warunków, stąd występuje w wielu miejscach na świecie, najkorzystniejsze warunki ma jednak w ciepłych klimatach. Światowa produkcja w 2017 r. wyniosła 6,5 mln ton.

Kliknij by dowiedzieć się więcej

Twardość minerałów

Jedna z cech fizycznych minerałów. Liczona w dziesięciostopniowej skali tzw. skali Mohsa odporność minerału na zarysowanie. Minerały są uszeregowane według wzorcowych przykładów – od najtwardszego (10) do najmiększego (1), gdzie minerały o większej twardości są w stanie zarysować minerały miększe, które nie mogą ich zarysować. Skala ma charakter względny i porównawczy.

Kliknij by dowiedzieć się więcej